د پښتنو ستر مشر او ملى مبارز خان عبدالغفار خان په ١٨٩٠ م – ١٣٠٨ هـ ق کال کې د پيښور د هشنغر د اتمانزو په کلې کې زيږيدلى ، او په ١٩٨٧ م – ١٣٦٦ هـ ش کال کې د ٩٧ کالو په عمر په پيښور کې وفات او په جلال آباد کې خاوروته وسپارل شو .

          د ١٨٩٠م کال نه تر ١٩٨٧ م کاله پورې چې د باچا خان د ژوند کلونه دي په افغانستان ، سيمه او نړى کې ډير مهم سياسى ، اجتماعى او تاريخى حوادث تير شوي دي . د مثال په ډول په ١٩١٤م کال کې لومړۍ نړيواله جگړه پيل شوه ، په ١٩١٩م کال کې د افغانستان استقلال تر لاسه شوه ، په ١٩٤٠م کال کې دوهمه نړيواله جگړه پيل شوه ، په ١٩٤٧م کال کې د هند استقلال تر لاسه شو او په همدى کال کې د پاکستان هيواد جوړ کړى شو .

          په دى مقاله کې د پاچا خان د ژوند په مهال کې د پورتنيو سياسى ، اجتماعى او تاريخى حالاتو او هغه واقعاتو په اړه چې باچا خان پورى مربوط دي ، يو څه معلومات به وړاندى شى .

          د باچا خان د ځوانئ په مهال يعنى په ١٩١٤م کال کې لومړى نړيواله جگړه پيل شوه . په دى وخت کې هند او د پښتنو ډيرى سيمې د انگريزانو تر مستقيم کنترول او حاکميت لاندى وى . افغانستان د انگريزانو غير مستقمه مستعمره وه . په دى وخت په افغانستان کې د امير حبيب الله خان د سلطنت څوارلسم کال و . په لومړى نړيواله جگړه کې افغانستان بيطرفه و او دا بيطرفى د انگريزانو په مشوره امير حبيب الله خان اعلان کړه . په لومړى نړيواله جگړه کې د افغانستان د بيطرفى د اعلان په اړه د مير غلام محمد په کتاب کې داسى يادونه شوى ده : (( امير حبيب الله خان هنگاميکه جنگ جهانى اول ( ١٩١٤ ) مشتعل گرديد ، دست بسته در انتظار دوستى انگليس نشست و در طى يک دربار عام ( بيطرفى ) افغانستان را اعلام کرد . امير در اين دربار منعقد در قصر استور با حضور سفير دولت انگليس گفت که : خط و ايسرا صاحب هند در خصوص اخبار کيفيت  حرب عمومى اروپا و داخل بودن دولت معظمه برتانيه در اين حرب به حضور ما رسيده و ضمناً بطور اشعار دوستانه نوشته اند که : چون دولت عليه افغانستان از زمان اعليحضرت ضياء الملته والدين مرحوم با دولت معظمه بريتانيا عهد دوستى و پيمان مودت داشته و دارد و در مهمات و مظمات امور خارجه پرسيدن راى و استشاره دولت برتانيا از جمله مواد عهد نامه قرار داده شده و تجديد هم شده است . از آنرو بيطرفى دولت عليه افغانستان را در آين حرب حاضره مناسب تر و موافق تر دانسته . امير بيطرفى افغانستان را اعلان کرد ، در حاليکه در افغانستان هيجان عمومى مردم احساس ميشد . و مردم سرحدات آزاد در خزان همين سال بر ضد استعمار انگليس قيام         کردند (١) .

    ( ١ ) – غبار ، مير غلام محمد ، افغانستان در مسير تاريخ – کابل ، ١٣٤٦ هـ ش ( ص ٧٣٩ ) .   

          د پورتنيو څرگندونونه په واضح ډول معلوميږى چې د افغانستان خارجى سياست په هغه زمانه کې د انگريزانو په لاس کې و ، او هر څه چې هغوى غوښتل هم هغسى کيدل ، او امير حبيب الله خان هم په همدى وضعى باندى خوښ او موافق و . د امير حبيب الله خان د دغه سياست په مقابل کې که څه هم مشروطه غوښتونکى خپل شوى و ، مگر هغوى په پټه او مخفى توگه د افغانستان د آزادى او د مشروطه نظام د مينځته راتلو لپاره خپلى مبارزى ته دوام ورکاوه .

          د لومړى نړيوالې جگړې په دوران کې په هندوستان او پښتو نخوا کې هم د آزادى د لاسته راوړلو لپاره مبارزه روانه وه . په هند او د پښتو نخوا  په سيمو کې خان عبدالغفار خان په دغو مبارزو کې فعاله ونډه درلودله . په دغو آزادى بخښوونکو مبارزو کې د خان عبدالغفار خان او د هغه د ملگرو د په اړه په لاندى ډول معلومات وړاندى کيږى : په ١٩١٤م کال کې لومړى نړيواله جگړه ، پيل شوه  . ددى جگړى له پيليدو سره سم د شيخ الهند په هدايت د ترنگزو حاجى صاحب او نور ملگرى يې آزادو قبايلو ته ولاړ چې قبايل دا نگريز د استعمارى حکومت په خلاف را پاڅوى او خان عبدالفغار خان په خپل کورپاته شو او دا وظيفه ورته وسپارل شوه چې د دوى او د هندى ملگرو تر مينځ روابط وساتى .

          د جنگ په دوران کې د هند د نيمى و چې ډير سياسى ليډران د انگريزانو د حکومت لخوا بنديان شول . شيخ النهند د مالتا په جزيره کې بندى شو . مولانا عبيد الله سندهى کابل ته راغى او  راجه مهند را پرتاب تر صدارت لاندې يې د هند موقتى حکومت قايم کړ . مولوى سيف الرحمن . مولوى فضل ربى او مولوى تاج محمد هم کابل ته راغلل او مولوى عبدالعزيز سوات ته ولاړ . خان عبدالغفار خان غوښتل چې کابل ته راشى ، مگر انگريزانو ورته موانع پيدا کړه  او جيل ته واچول   شو( ٢ ) .

          د لومړئ نړيوالى جگړى په بهير کې هم په افغانستان او هم د پښتو نخوا په مختلفو سيمو کې د آزادى د تر لاسه کولو لپاره مبارزه روانه وه . مگر دغه مبارزى او جنگونه تر واحدى قوماندى او لارښودنى لاندى نه وو ، کله په يوه سيمه کې د انگريزانو پرضد پاڅون کيده کله په بله سيمه کې . د لومړى نړيوالى جگړى په بهير .او د هغه نه وروسته ددى سيمى د ټولو سياسى قوتونو لپاره مناسب فرصت و ، چې د انگريزانو څخه خپله آزادى ترلاسه کړى واى ، ځکه چې په دى وخت کې د انگريزانو ټول نظامى او اقتصادى قوت او قدرت په نړيواله جگړه کې بوخت وو ، په دى وخت کې د پښتنو په سيمو کې ددغو آزادى بخښوونکى مبارزو او د هغه د نيمگرتياو په اړه خان عبدالغفار خان داسى يادونه کړى ده : جنگ څلور کاله پس ختم شو په دې دوران کې به کله نا کله د پرنگيانو او آزادو قبايلو ترمينځ جنگونه کيدل خو د ټولو قبايلو په يوه سلا او منظمه طريقه به نه وو ، نو ځکه پرنگى ته څه نقصان نه رسيده . چې مومند و به په پرنکى حمله وکړه وزير ، مسعود او اپريدى به په يو ځاى ناست و ، او که د اپريدو او انگريزو جنگ به و ، مومند ، وزير او مسعود به خبر نه وو ، او که د وزير و به ورسره جنگ و ، مسعود به چې د وزيرو سره په يوه علاقه کې ژوند تيروى جنگ ته تيار نه و ، مومند او اپريدى خولا په ځاى پريږده ، هر يو به ويل چې دا د هغه جنگ دى ، مونږ يې څه کوو ، په کار دا وو

    ( ٢ ) – بختانى خدمتگار ، سرمحقق عبدالله – د سولى او آزادى قهرمان خان عبدالغفار خان – چې

١٣٦٦ هـ ش ، ( ٧ مخ ) .

ټول قبايل په يو تحريک کې تنظيم شوى واى ، ښه تربيه ورکړ شوى واى او ټول يو ځل را پورته کابل ، شوى واى ( ٣ ) .

          د خان عبدالغفار خان د پورتنيو څرگندونو څخه په واضح ډول معلوميږى ، چې په هغه زمانه کې ظاهراً د پښتنو په سيمو کې د انگريزانو پر ضد منظمه او هماهنگه مبارزه موجوده نه و. او په دغو سيمو کې د آزادى د تر لاسه کولو لپاره کومه واحده رهبرى او کوم سياسى سازمان او گوند هم نه وو ، ټول کارونه په طبيعى شکل او پخپل سر باندى روان وو . زما په نظر کيدى شى چې ددغو بى نظميو او خودسريو اساسى علت د انگريزانو پټه مداخله او همدارنگه د پښتنو په مينځ کې قومى او قبيلوى اختلافات ، اغراض او تضادونه وى .

          د لومړى نړيوالى جگړى څخه وروسته د انگلستان او نورو اروپايى استعمارى هيوادونو په مستعمراتو کې ملى او آزادى بخښوونکى غورځنگونه پيل شو ، چې په همدى لړ کې په افغانستان کې هم آزادى غوښتوونکى قوتونه فعال شو ، او د امير امان الله خان په مشرى په ١٩١٩م کال کې د انگريزانو څخه خپله آزادى تر لاسه کړه . د افغانستان د استقلال د لاسته راوړلو په برخه کى مهم او اساسى رول د دربار سرى گوند يا مشروطه غوښتونکى نهضت ولوباوه . ددى نهضت د مهمو اهدافو څخه يو هم د بى سوادى له مينځه وړل او د استقلال تر لاسه کول وو . کله چې د افغانستان استقلال اعلان شو او خارجى ملکونه د افغانستان استقلال په رسميت و پيژندل  . په دى وخت کې خان عبدالغفار خان افغانستان ته راغى او دلته هغه د غازى امان الله خان او د افغانستان د نورو دولتى مشرانو سره وکتل . ددغو ليدنو کتنو او د هغه د نتايجو په اړه خان عبدالغفار خان داسى ليکى : په کابل کې زمونږ تعلقات د نادر خان او دده د کورنۍ سره ډير وو ، دى پخپله وزير دفاع و ، او ورور يې سردار عبدالعزيز خان د معارف وزير وو . څو ورځى پس زه نادر خان ته ورغلم ورته مى ووى زما اراده ده چې د باجوړ آزادو قبايلو ته لاړ شم او هلته د تعليم کار شروع کړم او د پښتنو د بچو د روزلو لپاره قومى مدرسى جوړى کړم ، ستاسلاء او مشوره څه ده ؟ هغه زما د ارايه خوښه کړه ما سره يې په دى خبره اتفاق وکړو . زه د يو څو ماتى ملگرو سره د کابل نه جلال آباد ته راغلم ، په جلال آباد کې مې د هاشم خان سره هم سلاء او مشوره وکړه ، هغه هم زما ددى کار سره په ډير خوشحالى اتفاق وکړو او باجوړ ته يې زمونږ د تگ انتظام هم وکړ يو آس يې راکړ ( ٤ ) .

          ددى سفر او ملاقاتو نه وروسته خان عبدالغفار خان پريکړه وکړه چې د آزادى د تر لاسه کولو لپاره لازم او ضرورى ده چې د پښتنو په ټولو علاقو کې خلک د سواد څخه برخمن شى ، او همدارنگه ددى کار د سرته رسولو لپاره ضرور دى چې يو سياسى سازمان يا گوند جوړ کړى ، او پرته له دى څخه سياسى فعاليتونه نا ممکن دي . هغه په لومړى سر کې د پښتنو په مختلفو سيمو کې د ښونځيو او مدرسو په جوړولو باندى پيل وکړ ، په دى لاره کې هغه ډير تکليفونه وليدل ، مگر په پاى کې يې ډير برياليتوبونه هم تر لاسه کړه ، د مثال په توگه په دې اړه دى پخپله ليکى : د خالونو په کلى کې اخونزادگانو او پراچگان اباد دي دا دواړه کورنئ ډير و شنفکره او ښه خلک دي ، دواړه قوم پرست او دولتمند وو ، د دوى په مرسته مونږ دلته يوه مدرسه جوړه کړه او دوى ته مو وويل چې ددې مدرســى د

    ( ٣ ) – خان عبدالغفار خان – زما ژوند او جد و جهد – کابل – ١٣٦٢ هـ ش ( ١٣٣ مخ ) .

    ( ٤ ) – پورتنى اثر – ( ١٧٦ – ١٧٧ مخونه ) .

انتظام د پاره مخفى صاحب را وغواړئ او مونږ ترې دير ته لاړو . دې مدرسى ډير زر ترقى وکړه او په لږه موده کې يې شاگردان څلور سووته ورسيدل د ملکنډ پولټيکل ايجنت د پښتنو د بيدارى سخت مخالف و هغه د دير نواب وغوښت ورته يى وويل چې دې مدر سو او تعاليم مونږ ته څومره مشکلات پيدا کړل ته ځانته دا مشکلات مه پيدا کوه  دا مدرسه ورانه کړه . د دير نواب راغى مدرسه يې ورانه کړه او ريې ورته کړو ( ٥ ) .

          د انگريزانو او د هغوى د پلويانو د مخالفتونو سره سره خان عبدالغفار خان په دى باندى بريالى شو چې د پښتنو په ټولو سيمو کې ښوونځي او مدرسې جوړ کړى او ددى ښونځيو او مدرسو د جوړيدو نه پس په ډيره لږه موده کې ددى مدرسى مثبتى پايلى څرگندې شوې او ددى مدرسى د فارغ التحصيلانو څخه لوى لوى سياسى او فرهنگى شخصيتونه جوړ شو . ددغو مدرسو د جوړيد او د هغه د مثبتو نتيجو په اړه احمد کاکا داسى ليکى : . . . باچا خان په دى ټولو خبرو سوچ وکړو او دى نه پس يې ملا وتړله ، را پاڅيدلو اول يې ورله توجه تعليم طرف ته وگرزوله او په اتمانزو کې آزاد اسلاميه هايى سکول يې جوړ کړ ، بلکه دا سکول نه وو ، دا يو نيورسټى وه . دې کې دينى ، مذهبى ، تاريخى او دنياوى ټول علمونه ښودلى شول او هم پکې سياسى شعور پيدا کيده او هم دى سکول لکه د ماسټر عبدالکريم په شان يو لوى عالم او اديب را پيدا کړو چې هغه د مرگ تر وخته پورې د خپل دماغ ، قلم او ژبې په ذريعه خدمت وکړ ، دا هغه مدرسه ده چې دى د عبدالولى خان په شان يو داسى سياست دادن پيدا کړ چې ټوله دنيا د هغه په سياست قايله ده .په ټول يورپ اوپه ايشيا کې لکه نور   ځليږى . دا هغه مدرسه ده چې دى لکه د عبدالغنى خان په شان ديوى لوى پايې شاعر ، اديب فيلسوف او سياست دان پيدا کړ . دا هغه مدرسه ده چې دې لکه د عبدالروف قربان په شان شاعر او سياست دادن په درگى ملاکنډکې پيدا کړ . دا هغه مدرسه ده چې دې لکه سعادت خان ، جليل په شان شاعر او يو بيدار مغز زلمى پيدا کړ چې د مرگ پورى يې د فخر افغان لمن پرې نه ښوده . او دا هغه مدرسه وه چې دې په ټوله صوبه کې د وړو مدرسو يو جال خور کړ چې ددغى ټولو مدرسو مرکز دا تمانزو مدرسه وه. هغسى خو ټوله صوبه کې مدرسې وې ولى په خاص ډول صوابۍ تحصيل ، نو ښار تحصيل ، هزاره ، مردان کې او د قبايلو تر ايجنسو پورى دا مدرسې جوړې شوې وې . ددې مدرسو نه چې هر څومره هلکان فارغ شوو . هغوى چاپه شعرونو او نظمونو ، چا په تقريرونو کې د خپله وسه پورې کار کړى        دى ( ٦ ) .

          څرنگه چې وويل شو ، خان عبدالغفار خان پريکړه وکړه چې د آزادى د لاسته راوړلو لپاره ضرور دى چې يو سياسى سازمان يا يو سياسى گوند جوړ کړى ، دى کله چې په پښتو نخوا کې د ښوونى او روزنى لپاره پلانونه طرح کړل ، نو د ښوونى او روزنى د پروگرام سره متوازى د سياسى سازمان په جوړولو يى هم لاس پورى کړ ، او د (( انجمن اصلاح افاغنه )) په نوم يو سياسى او اجتماعى سازمان جوړ کړ . ددى سازمان د تاسيس د ضرورت او اهدافو په اړه پخپله باچا خان  داسى فرمايى : مونږ په ١٩٢١ع کــــــــال کــــــــــــې د دوستانو په امـــــــداد په اتمازو کــــــې د آزاد سکــــــــول بنياد کښيښوده

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٥ ) _ پورتنى اثر _ ( ١٧٨ _ ١٧٩ مخونه ) .

    ( ٦ ) – احمد – خدايى خدمتگار تحريک ، لومړى ټوک ، کابل ، ١٣٦٩ هـ ل ، د سرحدونو چارو وزارت ، ( ١٧٧ – ١٧٨ مخونه ) .

چې په دى سکول کې قاضى عطاؤ الله ، ميا احمد شاه ،تاج محمد خان ، عبدالله شاه او خادم محمد اکبر زما ملگرى وو . د مدرسى ترڅنگه مونږ د پښتنو د غلطو رسمونو او رواجونو د اصلاح کولو د تشدد نه د منع کولو او پکې د قامولى د مينى او محبت د پيدا کولو غرض د اصلاح الافاغنه په نامه يو انجمن جوړ کړو ( ٧ ) .

          په لومړى سر کې کله چې (( انجمن اصلاح افاغنه )) تاسيس شو او د ښوونى او روزنى پروگرام پيل شو ، ددى انجمن غړى ٣٠ تنه وو ، مگر په ډيره لږه موده کې  د دوى شمير دومره ډير شو ، چې په ټوله پښتو نخوا کې . ددى انجمن دغړو په مرسته ښوونځى او مدرسى جوړى شوى او د دوى د هلو ځلو نه مسبتى او ښى نتيجى لاسته راغلى . ددى پروگرام د مثبتو نتايجو په اړه پاچا خان داسى ليکى : د انجمن په کوشش زمونږ د مدرسى په ملک کې ډير شاخونه قايم شوي وو ، يو ډير لوى شوق په پښتنو کې د خپلو بچو د تعليم پيدا شوى و ما او خادم صاحب د هغو معاينه شروع کړه . زمونږ د يوسف زو مدرسى په ډير ښه حالت کې وې او د هغى ټوله وجه د صاحب زاده خورشيد خان صاحب ، د ادينه او نصر الله جان محنت قربانى او کوششونه وو ( ٨ ) 

          په ١٩٣٩م کال کې دوهمه نړيواله جگړه پيل شوه او دغه جگړه په ١٩٤٥م کال کې پاى ته ورسيدله . په دى اوږده جگړه کې بريتانيه هم برخه اخستى وه . اگر چه جگړه د انگلستان او د هغه د متحدينو په گټه پاى ته ورسيدله ، مگر په نړيوال ډگر کې دبريتانيى په مستعمراتو کې آزادى بخښوونکى نهضتونو زور آخستى و ، په هندوستان کې هم آزادى بخښوونکى جنبشونه فعال شو ، او بريتانوى استعمار گران مجبور شوو چې هندوستان ته سياسى استقلال ورکړى . د دوهمى نړيوالى جگړى د پاى ته رسيدونه وروسته (( د هند د خلکو د آزادى غوښتنى د غور زوپرزو او د خان عبدالغفار خان په مشرى د خدايى خدمتگارو په ملگرتيا د هند د ملى کانگرس د پرله پسى سياسى منظمو او اصولى مبارزو او د وخت د حالاتو او شرايطو پربنا د انگريز استعمارى حکومت مجبور شو چې هند پريږدى . برتانوى حکومت د خپلى کابينى څلورتنه وزيران هند ته وليږل ، څلورتنه مشران غړى د کانگرس لخوا او څلورتنه د مسلم ليگ لخوا وټاکل شو . د کانگرس په غړو کې خان عبدالغفار خان هم شامل و ، د دوى په گډون د شملى کنفرانس جوړ شو . په دى صورت د ١٩٤٦م کادمى د مياشتى نه وروسته د هند په نيمه وچه کې د برتانوى حکومت او د هند حزبونو ، په تيره بيا د کانگرس او مسلم ليگ تر منځ د سياسى مفاهمو او مذا کرو او د سياسى حل د ليارى د لټولو لوبه شروع شوه .

          انگريزانو غوښتل چې هند څو ټوټى يا لږ تر لږه دوه ټوټى کړى او يو ټوټه يى د مسلم ليگ تر سلطى لاندى راشى . مسلم ليگ هغو سره ملگرى و ( ٩ ) .

          د ١٩٤٧م کال د جون د مياشتى په ٣ مه نيټه د هندوستان دويشلو او ټوټى ټوټى کيدلو لپاره

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٧ ) – خان عبدالغفار خان – زما ى ژوند او جدو جهد . ( ١٨٢ – ١٨٤ مخونه ) .

    ( ٨ ) – پورتنى اثر – ( ٣٢ مخ ) .

    ( ٩ ) – بختانى خدمتگار ، عبدالله ، د سولى او آزادى قهرمان ، خان عبدالغفار خان – ٣١ مخ .

ورکنگ جلسه جوړه شوه . په دى جلسه کې د برتانوى هند وايسراى لار ډمونټ بيټن ، د هند کانگرس ، مسلم ليگ ، خدايى خدمتگار و او د هند د يو شمير نورو سياسى گوندونو استازو گډون پخپله کړى و . ددى جلسى د مهمو موضوعاتو او فيصلو په اړه پخپله باچا خان داسى ليکى : . . . په غونډه کې چې گاندهى جى هم د تقسيم طرفدارى وکړه ، نو مونږ ټول حيران پاتى شوو . بله مسله په سرحد کې د ريفرنډم مسله وه . دا مسله هم د لار ډ مونټ بيسټن په منصو به کې راغلى وه په دغه خبره هم ډير بحث مباحثه وشو او دلايل پيش شول ، سردار پټيل او راج گوپال اچاريه دلته په ورکنگ کميټى ډير زور واچولو او اخر ورکنگ کميټى دا خبره هم ومنله او د ملک د تقسيم او صوبه سرحد کې د ريفرنډم خبره دواړه ومنلى شوى . زه حيران شوم چې دوى دا ټولى فيصلى کړى وى نو دا ما سره يى بيا جرگى او مټنگونه ولى کول ؟

          په دى وخت کې ما ورکنگ کميټى ته يو پيشنهاد وړاندى کړو او دامى ورته ووئيل چې مونږ هميشه د کانگرس ملگرتيا کړى ده او لاس مو ورکړى دى اوس که کانگرس مونږ يوازى پريږدى او له مونږ سره امداد ونه کړى نو په صوبه سرحد به ددى ډير خراب اثر پر يو ځى که کانگرس خدايى خدمتگار د شرمخانو خولى ته همداسى پريږدى نو دا به د صوبه سرحد سره غدارى وى ، د گاندهى جى په زړه باندى ددى پيشنهاد زيات اثر وشو او ويى ويل چې زه به د مونټ بيټن سره په دى مسله خبرى وکړم .

          په سباله زه او گاندهى جى ، وايسراى لاړ ډمونټ بيسټن ته ورغلو هغه سره مو خبرى وکړى هغه په دى کې د جناح صاحب شرکت هم ضرورى وگڼلو ، څه وخت چې جناح صاحب ، گاندهى جى او زه يو ځاى شو ، نو جناح صاحب وويل چې دى زما ورور دى ، زه ده سره ځان له خبره کوم ، نو ما گاندهى جى ته وويل چې دده داسى خوښه ده ، نو که ستا اجازه وى ، نو زه به ورسره ځان له خبره وکړم ، هغه ماته وويل ډير ښه . جناح صاحب ماته وويل چې تاسو ته به (( پراونشل اټانومى )) ( صوباى خود مختارى )  ورکوو ، خو په دى څه عمل ونه شو ، اصل کې ماته تر دغه وخته پورى دا معلومه نه وه چې د مونټ بيسټن ، کانگرس او مسلم ليگ تر مينځه ټولى فيصلى شوي دي ( ١٠ ) .

          د باچا خان د پورتنيو ليکنو څخه په واضح ډول څرگند شو چې د هند دويش په اړه انگريزانو ، د کانگرس گوند او مسلم ليک گوند په خپل مينځ کې د باچا خان د شرکت او خبرتيانه پرته ، پخوا په موافقه رسيدلى وو ، او د ورکنگ کميټى جلسه تش په نامه يوه تشر يفاتى جلسه وه . همدارنگه په دى جلسه کې د پښتنو د سرنوشت په اړه د ريفرندم فيصله ونشوه .

          (( دا ريفرندم په ډير مضوعى او تصنفى ډول وشو . د پاکستان او هندوستان د رايو پر ضد وقونو باندى قرانکريم او د هندوانو مقدس کتاب (( گيتا )) کښيښودل شو . د مسلمانانو په صوبه کې به کوم داسى مسلمان وى چې له قرآنه تير شى او بل کتاب ته رايه ورکړى ؟ په دى دليل او په تيرو ذکر شويو اصولى د ليلونو خدايى خدمتگارو او د صوبى ډيرو خلکو په ريفرندم کې برخه وانه خستله ، د پاکستان د حکومت لخوا خان عبدالغفار خان او دولس زره خدايى خدمتگاران با مشقتو جيلونو ته واستول شوو )) ( ١١ ) .       

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ١٠ ) – خان عبدالغفار خان – زما ژوند او جدو جهد – ( ٧٣٣ – ٧٣٤ مخونه ) .

    ( ١١ ) – د سولى او آزادى قهرمان – ( ٣٤ مخ ) .

          د هيواد يو معاصر دانشمند مورخ د هند دويش په اړه داسى ليکي : (( به تاريخ سوم جون ١٩٤٧ حکومت برتانيه ، بيانيۀ معروف خود را در باب آزادى هندوستان و تقسيم آن بۀ دو دو مينيون اعلان نمود . . . در بيانيه مذکور حقوق ملى افغانها پامال و چنان فيصله شده بود . که ولايت سرحد ذريعۀ يک ريفرندم الحاق خود را به يکى از دو دومينيون هندوستان و پاکستان تصويب کند .

          در مقابل چنين يک فيصلۀ دور از انصاف افغانهاى ولايت سرحد به هيجان آمده ، در تحت قيادت پيشوايان ملى خود تصميم گرفتند که با ريفرندم موعود مقاطعه کنند . متاسفانه کسى به اعتراض ايشان گوش نداده ، ريفرندم به بسيار عجله و بر اساس حق راى فوق العاده محدود ، که بيش از ده فيصد نفوس ، در آن شرکت کرده نمى توانست ، صورت گرفت . در اين ريفرندم از جمله تخمين سه ميلون نفوس ولايت سرحد فقط اسماى سه صد هزار نفر در فهرست آراء ثبت و به ايشان اجازه راى دهى اعطاء شده بود ، و آنهم به ترتيبى سنجش شده بود که قسمت بزرگ آراء بمردمان پنجابى و ديگر ولايات هند ، که در شهر هاى سرحد به شغل تجارت مصروف بودند ، تعلق مى گرفت و اکثريت افغان هاى خالص و ساکنين دايمى اين منطقه از اين حق محروم مى شدند .

          با وصف اين تقلبات صريح و با وصف آنکه ريفرندم بدون وجود مراقبين بيطرف ، فقط در تحت نظارت مامورين برتانوى صورت گرفت وبه قضيه يک رنگ مذهبى هند و و مسلمان داده شد . باز هم بيش از نصف آراء به طرف الحاق به پاکستان ظاهر نشد و آراى اکثريت بزرگ اهالى مجهول ماند. اما حکومت برتانيه همين نتيجۀ ناقص را کافى شمرده بر اساس آن حکم الحاق ولايت سرحد را به پاکستان اعلان کرد . . . ( ١٢ ) .

          خان عبدالغفار خان د هند دويش نه وروسته د ١٩٤٨م کال نه تر ١٩٥٧م کاله پورى بندى اويا نظر بند وو ، او بيا د بند څخه خلاص شو او د پښتو نخوا سيمې ته راغى او ديو نوي سياسي گوند په جوړيدلو يې لاس پورى کړ ، چې د دغه گوند په شاوخوا کې نور سياسى سازمانونه هم يو ځاى شوو . ددى گوند د تاسيس په اړه على خان محسوب پخپل کتاب کې داسى يادونه کړى ده : (( شپږم ستمبر ١٩٥٦م کال کې يې خپل تاريخى عدالتى بيان په تحريرى شکل کې عدالت ته پيش کړو ، ليکن ددى با وجود ، باچا خان عدالت په جيل کې واچوه ، او بيا ٢٥ جنورى ١٩٥٧م کال کې آزاد شو، او بيا يې N.P.A   نشنل عوامى پارټى جوړه کړه . په دى گوند کې ټول د استعمار ضد گوندونه او تنظيمونه را جمع وو ، سند هاري کميټى ، آزاد پاکستان پارټى ، خدايى خدمتگار ، سند متحده محاذ او سابقه مشرقى پاکستان نه د بها شانى عوامى ليگ شامل وو )) ( ١٣ ) .

          باچا خان د پاکستان د جوړيدونه وروسته يعنى د ١٩٤٨م کال نه د خپل عمر تر پايه پورى د پاکستانى واکمنانو پر ضد مبارزه کول او د خپل قوم د حقوقو د لاسته راوړلو لپاره په مبارزه کې وو ، د همدى بر حقه مبارزى پر سر هغه خپل زيات عمر د پاکستانى واکدارانو په زندانو کې تير کړل، سره

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ١٢ ) – مجموعه مقالات بنام (( مبارزه خونين مردمان افغانستان در راه آزادى )) – ترتيب کنندگان مجموعه : نجيب الله (( توروايانا )) و عبدالشکور حکيم مقالۀ صديق فرهنگ تحب عنوان : ( مسئله پشتونستان ) – چاپ کتابفروشى فضل ، پيشاور – ١٣٨٧ هـ ش – ( صفحات ٢٨٦ – ٢٨٧ ) .

    ( ١٣ ) – محسوب – على خان – له پير روښانه تر باچا خانه پورى د پښتنو ملى مبارزى ته کتنه – پيښور ، دانش خپرندويه ټولنه .

له دى چې د زندان ژوند ډير تريخ او له کړاوه ډک وو ، مگر هغه ددى تکليفونو په مقابل کې په ټينگه ولاړ وو . باچا خان د زندان نه بهر خپل قوم او خپلو ملگرو ته داسى توصيه کول : ما پسې د هيڅ قسم غم او فکر مه کوى . ولې چې زه خدايي خدمتگار يم . او که چيرې الله ته زما د وجود نه د خپل مخلوق څه خدمت اخستل منظور وي نو ماله به ښه او روغ صورت را کړي . دا څه نوى سلوک نه دى چې گڼې ما سره يوازى کيږى . دا خو زړه طريقه ده او د دنيا تاريخ ددى قسم واقعاتونه ډک دى .

          زما قيد بې شکه د تکليفونو نه ډک دى . ليکن به غير د تکليفونو نه څه کيدى نشى . خلقو چې د الله تعالى په لاره کې څومره تکليفونه تير کړي دي د هغه په مقابله کې زما تکليف خو څه تکليف         نه دى .

          دعا راته کوى چې الله تعالى ما په دى امتحان کې پاس کړى ، صحت را کړي او ددې قابل مې کړي چې د هغه د مخلوق خدمت وکړى شم ( ١٤ ) .

          د خان عبدالغفار خان د زمانى سياسى او اجتماعى حالات او حوادث ډير دى ، او ددى دورى د ټولو حوادثو څيړنه په يوه مقاله نا ممکنه خبره ده په دى مقاله کې هغه سياسى او اجتماعى حوادث چې د خان عبدالغفار خان د ژوند او مبارزى سر مستقيم اړيکى درلودلى په ډيره لنډه توگه بيان شو . ددى مقالى په ليکلو سره ددى سيمې ددى دورى تاريخ چې د خان عبدالغفار خان د ژوند او مبارزى پورى اړه درلودل تر يوى اندازى پورى روښانه شو . او ددى مقالى په لوستلو سره ددى موضوعاتو مينه وال او محقيقين کولى شى چې نورى څيړنى هم وکړى او ددى دورى واقعات او حوادث چې د باچا خان او د هغه کورنۍ او د هغه د ملگرو د مبارزو او کوښښونو سره اړه لرى نور هم روښانه او واضح کړى .

منابع او ماءخذونه

1. غبار ، مير غلام محمد ، افغانستان در مسير تاريخ – کابل ، ١٣٤٦ هـ ش ( ص ٧٣٩ ) .
2. بختانى خدمتگار ، سرمحقق عبدالله – د سولى او آزادى قهرمان خان عبدالغفار خان کابل – ١٣٦٦ هـ ش ، ( ٧ مخ ) .
3. خان عبدالغفار خان – زما ژوند او جدو جهد – کابل – کابل – ١٣٦٢ هـ ش ( ١٣٣ مخ ) .
4. پورتنى اثر – ( ١٧٦ – ١٧٧ مخونه ) .
5. پورتنى اثر – ( ١٧٨ – ١٧٩ مخونه ) .
6. احمد خدايي خدمتگار تحريک ، لومړى ټوک ، کابل ، ١٣٦٩ هـ ل د سرحدونو چارو وزارت، ( ١٧٧ – ١٧٨ مخونه
7. زما ژوند او جدو جهد ، ( ١٨٣ – ١٨٤ مخونه )  .
8. پورتنى اثر – ( ٣١٢ مخ ) .
9. د سولى او آزادى قهرمان ، ( ٣١ مخ ) .
10. زما ژوند او جدو جهد ( ٧٣٣ – ٧٣٤ مخونه ) .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ١٤ ) – بختانى خدمتگار – سرمحقق عبدالله ، د خان عبدالغفار خان ليکونه – لومړى برخه – کابل – ١٣٦٣ هـ ش – ( ٦٠ مخ ) . 

1. د سولى او آزادى قهرمان ( ٣٤ مخ ) .
2. مجموعه مقالات بنام (( مبارزه خونين مردمان افغانستان در راه آزادى )) – ترتيب کننده گان مجموعه : نجيب الله (( تورو وايانا )) و عبدالشکور حکيم . مقاله سيد مير محمد صديق فرهنگ تخت عنوان : ( مسله پشتونستان ) – چاپ کتابفروشى فضل ، پشاور _ ١٣٨٧ هـ ش- ( صفحات ٢٨٦ – ٢٨٧ ) .
3. محسوب – على خان – له پير روښانه تر باچا خانه پورى د پښتنو ملي مبارزى ته کتنه – پيښور ، دانش خپرندويه ټولنه – ( ٧١٤ مخ ) .
4. بختانى خدمتگار – سرمحقق – د خان عبدالغفار خان ليکونه ، لومړى برخه ، کابل       ١٣٦٣ هـ ش  ( ٦٠ مخ ) .

په دې ادبې بنډار کې د جرمني له بېلا بېلو ښارونو سربېره له بلجيم او انګلستان څخه هم يو شمېر ليکوالو، فرهنګيانو او د انځور صيب د ليکنو مينه والو ګډون کړی وو. د غونډې په سرکې د افغانيک مشر يحيی وردګ د ده فرهنګي هڅې د نن ورځې خدايي خدمتګاري وبلله او له همدې امله يې د انځور صيب لپاره د باچا خان د جايزې يا مډال غوښتنه وکړه:

« زه د ښاغلی  زرين انځور د شخصيت دوه اړخونو ته دلته اشاره کوم: 
 ۱. د ډيرو نورو افغانانو په پرتله انځور صاحب هم پخپله يوازې ډير کار کوي او هم د نورو سره د ګډ کار او د کاري ټيم د رهبرۍ توان لري. ژوندی مثال يې زموږ د کلتوري ودې په ټولنه کې د ده فعاليت دی. دی کوم کار نه مني، خو که يې ومني، بيا يې کوی هم.

 ۲. د کار په وخت کې تر ټولو مخکې او ستيج ته د ختلو او خبرو کولو په وخت کې تر ټولو وروستی وی. ډير ځله ما ليدلي دي، چې دی هر څه جوړ او برابر کړی او بل چا ته وايي چې ته يې مشري وکړه.

 له بده مرغه  په موږ کې نه يوازی دا چې دغو خواصو کمه وده کړې ده، بلکه خبره  برعکس هم صدق کوي موږ ډيرې خبرې کوو، خو کله چې د عمل ميدان شي، بيا هيڅ نه وي.

او هم د خبرو او ستيج ته د ختلو لپاره ډير تلوار لرو، که څه هم هيڅ کار مو نه وي کړی، په موضوع کې تياری هم  ونه لرو، خو غواړو چې حتمی بايد د زړه بړاس وباسو او دا په نظر کې نه نيسو چې زما خبرې په موضوع پورې اړه لري او که نه او څومره نورو ته ګټورې دي. خدای دې وکړی چې موږ څه ناڅه په دغو برخو کې لږ څه زده کړه وکړو.

 د زرين انځور د شخصيت  او د  ده د خدايي خدمتګارۍ د پېږندلو پر بنسټ زه نن دلته دا وړانديز کوم او له مربوطو ادارو څخه غوښتنه کوم، چې زرين انځور ته دې د باچا خان جايزه ورکړ شي.»

 پوره راپور او عکسونه دلته ليدلی شی:
http://www.s-rohi.com/fullstory.php?id=2901&CatID=8

 مهاتما گاندي ته هېڅکله د نوبل د سولې جايزه نه ده ورکړل شوې، په داسې حال کې چې د هغهء نوم د سوله يزو هلو ځلو دپاره يو مترادف نوم گرځېدلی دی.

د گاندي نژدې ملگری باچا خان په اسلامي نړۍ کې لومړنی د عدم تشدد لارښود گڼل کيږي چې د خپل عمر ډېره برخه يې د سولې او د پښتنو د ښېگړې لپاره وقف کړی و.
په گډه بايد هڅه وشي چې د دغو دواړو سترو لارښوونکو ارزښتناکه کړه وړه هېر نه شي. نو له دې کبله گاندي او باچا خان ته دې د سولې د نوبل جايزه ورکړل شي. دغه غوښتنه د يوې بين المللي کميټې لخوا وړاندې شوې ده:

www.inthelight.org/gandhikhan/index.html

«زموږ د باچا خبرې» تر نامه تېر کال يو کتاب، چې پکښی د غفار خان غوره خبرې راټولی شوي، د افغانيک لخوا خپور شو.

دوستانو ته د دغه کتاب د ښودلو او ورکولو په وخت کې، ځينو ځوانانو دا پوښتنه کوله، چې باچا خان څوک و، څه يې کړی او څه يې غوښتل. له همدی کبله تصميم ونيول شو، چې د دغه لوی انسان د معرفۍ لپاره په هامبورګ کې يوه معلوماتي ناسته جوړه شی.

ويناوال: ډاکتر يحيی وردک

وخت: جمعه، څلوربجې، Friday, 6.2.2009

ځای: د عارف وردک او نبی منګل ګدام

Billstr 98, Hamburg

Tel.: 0176-481 16562

داسی ورځ به ديره کمه په وروستيو کلنو کې پيدا شی، چې پکښی د افغانستان او پاکستان کې د تاوتريخوالې، جګړې، بمباريو او وژنو نه راپور ورنکړ شی.

دير کم خلک په دې خبره پوه دي، چې يوويشت کاله مخکښې د ۱۹۸۸ کال د جنوری په يو ويشتمه دلته د جګړی، زور او تشدد پر ضد يو لارښود عبدالغفار خان په ۸۸ کلنۍ کې خپله وروستۍ سلګۍ ويستله.

نن دلته ښوونځې سوځول کېږي، خو ده د تېرې پېړۍ په پیل کې ښوونځی جوړول. او په دی نظر ؤ چې زموږ راتلونکي نسلونه بايد تر هر څه د مخه تعليم وکړي.

نن دلته حتی د جوماتونو په خوا کې بمونه اچول کیږی او خلک د لمانځه په وخت وژل کيږي. حال دا چې باچا خان د بهرني استعمار او د خپل ملک او ولس د آزادۍ لپاره د عدم تشدد له لارې مبارزه کوله او تر سلو زور پیروان يې درلودل. راځۍ چې په ګډه سره د دغو کارنامو يادونو راژوندي کړو!

ستاسو ته سترګه په لار

يحيی ورد ک

wardak@afghanic.org

0174-7417306

«زموږ د باچا خبرې» کتاب دلته په پي دي اف کې کتلای شۍ:

 http://afghanic.de/bk

 دسولي پښتني وروري او عدم تشدد دستر مبارز فخر افغان با چا خان دسيمنار ښا غلو ګډونكونكو ،د افغانستان دكلتور ودي د ټولني ښا غلو غړو ددي سيمنار را بلونكو : 

تاسو ټولوته ددي سيمنار دجوړيدو له امله دزړه له كومي نيكي هيلي اومباركي وايم ، ستاسو په پښتني مينه ، احساس ، ملي افغاني هڅواو پر پښتون پال اند  دي ّلا بر كت سي ،چي نور هم داسي غونډي او نړيوال سيمنارونه راوبولي ،او دزماني په دي پړاوكي خپل ملي اوپښتون پال افغاني رسالت  په ميړانه سرته ورسوي ،

درنو ملګرو او مشرانو:

ځان ته دا واك نه وركوم سي ستاسو په وړاند دي څه ووايم ځكه تاسو ټول مشران ياست او عمرونه مو دپښتو او افغانيت په پالنه كي تيركړيدي.خوزه ځكه اجازه غواړم  يوځه ووايم،سي ددي ستر انسان خدمتونه دويلو وړ دي ،او دخپل بابا په اړه ويل زموږ ټولو حق دي .

 فخر افغان هغه ستر او ريښتني افغان پالونكي شخصيت وو سي دهر ډول مادي شتو سره سره يي د پښتنو لپاردخدمت كولومټي راو ونغښتي ، دماد ي او نفسياتي غوښتنو په وړاندي لكه لوي غر هسي ودريد و ټولوته يي شا كړه يوازي دمعنو ي ژوند او دپښتنو دځو رونكوحالاتو ځخه دخلاصون مبارزه يي په ډيره ميړاه او لو ي پښتني همت افغاني غرورسره  پيل كړه . دده موخي او هدفونه ډير سپيڅلي او دټولو پښتنودخدمت لپاره وو ، با چاخان دهغه مهال دنړيوالو حالاتو له څيړني اوژور ي كتني وروسته دي پايلي ته ورسيدو سي پښتانه بايد دزده كړي وكړي اود علم دلاري دنوي ژ وند او نوي دنياسره يو ځاي كولاي سي مزل وكوي او خپلو نا خوالوته دپاي ټكي كيږدي ، دلمړي ځل لپاره يي په پښتنو سيموكي ښونځئ پرانست چي ده او ملګرو به په فخري دول دپښتنو بچيانو ته زده كړي وركولي ، داچي پښتانه په توره اوميړانه كي دهر چانه وړاند ي وو،نو يوازي دپوهي اوعلم كمي پكي وو سي دهغه دترلاسه كولو لپاره با چاخان ميدان ته راو دانګل ، دبا چا خان ددي ستر او روزنيزكار سره انګريزان په ويره كي سول كه پښتانه علم تر لاسه كي نو مو ږ بيانه سو كولاي پر دوي خپلي ناروا او كرغيړني دسيسي پلي كو هغه ووسي ستر مشرته يي په دي لار ه كي ستونز ي جوړي كړ ي ، هرځه چي وكول خو بابآ دخپلي سپيڅلي لاري راونه ګرځيد و بلكي لا پرمخ روان وو ، پښتنو ته يي علمي سياسي شعور وركو دخپل منځي ستونزو دهواري لپاري پښتني غورو دودونوته دپلي كيدو لاري هواري كړي هري سيمي ،هر كلي ته يي په ډيروسختو شرايطو كي سفرونه وكول ترځوپښتانه دخپل حال او دو رپيښو ستونزونه خبركړي، بآبآ په ټول ژوند كي كبر،لوي نه ده كړي ،تر هرپښتانه يي ځان كښته بالو سي داده لوي او ستر انسان دوستانه او پښتون پا ل خويونه وو، بآبا په ځان اوژوند كي ټول لوړ خويونه ساتلي او ديو ريښتني مسلمان او پښتون په څير يي ژوند كړيدي ، دهر ډول ځان پالني ،لويي اوسركښي خلا ف وو، دبآبآژوند دنړي دنور وستروانسانانو او شخصيتو نو په څير ډير ساده كليوالي ،او له هرډول تكليف نه لري وو، ساده خواړه يي خوړل ساده جامي يي اغو ستي ، دبابآيوه ملګري ويلي دي سي بابآ زموږ كورته دغرمي دډوډي لپاره را تلونو موږ ورته ډير په زړ ه پور ي اوډول ډول خواړه تيار كړل ،ميز ډك سو دبابآ ورسره ملګري سي د ډوډي خوني ته ورغلي ګوري سي پر ميز ډير خواړ پراته دي نو يې سمد ستي ورته وويل : دادونه خواړه موولي راوړي دي په دي باندي بآبآ خوابدوي ،له ميزه يي تر نيمي ډير دخوړ و لوښي لري كړل كله سي بابآ ډوډي ته را غلي نو ي دستي دكور خاوند ته وويل:

 دادونه خواړه موولي تيار كړيدي ، د اصراف دي ، اصرا ف ناروادي او موږ دنارواوو په وړاندي مبارزه كوو، دبآ بآ په اړه سي هرڅونه خبري وشي بيا هم لږ دي ، وپښتنو ته دبآ با دسترو نه ستړي كيدونكو خدمتونو په اساس غازي امان الله خان ورته د فخر افغان لقب وركو ،خپل ګران مشريي بالو ،بابآ دټولوپښتنو مشر وو اوټولو پښتنو ورته دزړه له كومي احترام درلود سي تر نن پوري  احترام كوي او ډير عزت يې نو م اخلي . بابا په ټولو پښتنو بآندي ګرځيدلي دي او ورته يي دنوي دنيا سره دتلو اوسيالي لارښوني كړيدي ،

دپښتنو د هغو ناوړو دودونودله منڅه وړلو لپاره يي ډير ي منډي كړي سي پښتنوته بي له بد مرغي نور څه په لاس نه ورتلل ، ډير پخوا بابآويلي ووسي :يو كيږو به ..ګني وركيږو به دايو ډيره لويه مقوله ده كه هلته ورسره چا منلي واي  نن به  پښتانه ددي  ستونز و سره لاس او ګريوان نه واي  .

لنډ ه دا چي بابآ  دپښتنو لپاره يو ځلاند ه او تل پاتي مشال دي ،بآبآ دټولو پښتنو ديوالي لو ي مشال دي ، چي دده دژوند علم .حلم او كارونوپه رڼآ كي كولاي سو يو روښانه راتلونكي دټولو پښتنو لپاره جوړ كړو.بابآ دپښتنو لپارداسي ځلانده مشال بل كړي دي كه هر ځو ك ورپو كړي يايي دوژلو هڅي وكړي نو ګيره به يي وربآندي سو ځي او مخ به يي پري توريږي ،

موږ ددي ستر انسان دكارونو او خدمتونو ځخه څه زده كولاي سو ،وګوري غازي امان الله خان ورته د فخر افغان لقب وركړيدي او ده هم غازي امان الله خان دټولو پښتنو پا چا بللي دي ،او پر ده باندي وياړي. بآبآ ټول عمر دپښتنو لپاره دژوند تر ورستي شيبئ پوري هلي ځلي كړيدي .

ددي لپاره سي پښتانه تل يو موټي پاته سي نوخپله ابدي ارامګايي هم جلال اباد وټا كو ،زموږ دتاريخ دواړ و ځلاند و ځيرو كه غازي امان الله خان دي كه با بآ دي داسي تاريخي درسونه راته پري ايښي دي چي دډيرو ځيړنو او پله ټلو اړتيا لري ، بابآ دپښتو ژبي په را ژوند كولو كي ستر وياړلي خدمتونه كړيدي ، بآبآ واي :

موږ په پيښوركي دپښتون مجله چاپو له يوه ګڼه مي  غازي امان الله خان ته وركړه سي دا وګوره مو ږ په پيښوركي پښتومجله چاپو،ده را ته وويل ، زما پښتو نه دزده سي دا مجله ولولم ، بآبآ ډ ير خوابدي سو وروسته يي ورته وويل :

په ټوله دنيا كي موږ په تا باندي وياړوسي ته دټولو پښتنو پا چايي او يو پښتون ي خو ستا خپله پښتو نه ده زده . داځنګه كيداي سي .د ډيرو خبرو وروسته  غازي ورته وويل : له نن وروسته زه پښتو زده كو م او دا مجله بۀ تل راليږئ او زه بۀ يي تل وايم ،

دپښتو ژبي لپاره دبآبآ خدمتونه دستايني وړ دي كه هرڅونه د بآبآ په اړه خبري وكو بيا هم لږدي ،افسوس دادي لكه ځنكه سي اړينه ووه موږهمداسي دده ستر ارمانونه تر سره نه كړل ، او دده  په لاره مو هغسي ګامونه پورته نه كړل ،هيله ده سي له دي ورست وكولاي سو دپښتنو ديوالي لپاره علمي ادبي او سياسي شعور ي كارونوته پرا ختيا وركړله سي .

ښاغلو :

ستاسو ددي بريالي سيمنار له امله بيا هم مباركي درته وايم ، پرداسي نيكو كارونو مو لا تو فيق غواړم ،

په پاي كي زه څو وړانديزونه لرم هيله د ه سي تاسي وربآندي غوروكوي

- دوښمنا ن هځي كوي سي زموږ نه تاريخونه واخلي او ځلاندي علمي او

سياسي څيري مو رانه وركي او هيري كړي ،

–  په لراو برپاڼۀ  كي دي يوه برخه دبآبآ لپاره بيله سي يوازي په عكس څۀ نه كيږي،نوي نسل بايد دبابآ دټولو كارنامونه پوره خبر اويو څه ترينه زده كړي .

– زما ژوند او جد وجهد،د بابآ ليكونه ، دبابآ دژوند او كارونو په اړه شوي ځيړني  او ددي سيمنار ټول مواد او ليكني دي و لراو بر ته په هغه ځانګړي برخه كي چي ورته بيله سوي وي  پورته او پر ليكه شي ، چي په دي ډ ول ټول افغانان په اساني سره وكولاي سي تري  ګټه پورته كړي ،

– تر اوسه پور ي موږ دبآبآ سر ه لكه څنګه سي ښايې دبآبآ له ژوند او اثاروځخه ګټه نه ده پورته كړي ،هغه مو نويو نسلونوته د هغوي دپښتني روزني لپار ه نه دي كارولي ، له دي وروسته بآيد سي دبآبآ د اثارو او دده د موخو په اړه هر ډول سياسي او شعور ي كار ته مخه كړو.

– بابادټولو پښتنو ديوالي تاريخي نښه او سمبول دي دبآبآ په نامه دي يو علمي تحقيقي سياسي او ادبي  مركز  جوړسي ،چي په ټول پښتون وطن پوري اړه ولري ،دده په اړه او دده دژوند او كارونو په اړه علمي كارته دوام وركړل سي ، په دي علمي مركز كي دټولو افغان اوپښتون پالو مشرانو عالمانو او ملي اتلانو په اړوند هرځه راټول كړل شي ،دايو داسي علمي ځيړنيز مركزشي چي د هر چالپاره پكي اړين مالومات شتون ولري او داړتيا په مها ل ترينه ګټه پورته كړي ،

-  كه ايران ،تاجكستان او سمت پلوه پلورنكي افغانان ځانته حق وركوي سي ددريو هيوادونو په ګډون يو نړيوال  سيميز تلويزون جوړكړي ، تر څو ايراني فرهنګي ير غل ته لا لاره هواره كړي ،نو موږ بآيد هم سره را ټول سو دبابآ په نامه يو نړيوال فرهنګي مر كز جوړ كو ،اول بايد دلر او بردويب پاڼي په ځير يو نړيوال دپښتو ژبي تلويزون جوړ شي ،په دي كار سره به وكولاي سو دهر ډول فرهنګي يرغل مخه په ښه ډولي سره ونيسيږو ، دبلي خوابه دپښتنو په شعور ي راويښتيا كي ډير ګټور تماسي ،

درنو او ښاغلو مشرانو :

پښتو ټولنه دټولوورپيښو ستونز وسره سره په لمن كي داسي پياوړي څير ي لري چي د پښتو ژبئ او فرهنګ دساتني يه  لاره كي په ميړانه مخ په وړاندي روان دي ، او دپښتو ژبي او فرهنګ د ودي اوخدمت لپاره يي شپه اوورځ په ځان يو كړيده ،

ټول هيوادوال ستاسو ددغونيكو اوپښتون پالو هځو ملاتړ كوي او ترشا موولاړدي ،

د اډئر بريالي سيمنار دي او په دي مهال ستره لاس ته راوړنه ده ، دداسي سيمنارونوجوړولوته بآيد په لراو بر پښتون وطن كي هم دوام وركړل سي ، يوه ديره موهيمه خبره داده سي كه په افغانستان يا كوئټه ، پيښور كي لوي ادبئ غونډي جوړيږي نو په كار ده چي ټول پښتانه ليكوالان پكي ګډون وكوي ، ادبئ غونډي دپښتنو ديوالي لپار ښه ګټه لرلاسي ، نور بايد هر ډول واټن دپښتنو تر منځ لري شي چي دا كار دداسي غونډ په جوړيدوسره كيداي شي ،

په پاي كي دسيمنا ر وټولو ګډون كونكو او ملي مشر اسفند يارولي صاب ته ددي سيمنا ر دجوړيدو اونيك كارله امله بيا هم دزړه له كومي مباره كي وايم ،ستاسو په پښتون پال احساس او فكر دي لا بركت سي ،

تاسو په دي كارسره وكولاي سو ل سي د ميلينونوځوريدلو پښتنو په زړونوكي دخوښي او هيلواحساس را ژوندي او پياوړي كړي ،

دپښتوژبئ دپياوړتيا دپښتني خويونو او پښتنوالي د ژوندي كولو او هځولو او دستر مشر فخر افغان با چا خان دارمانونو دپلي كيدو په هيله ،

 مخ په وړاندي دټول پښتون وطن ديوالي ، پر مختګ ،اوسرلوړي ملي ازادي  دلاس ته راوړلو په لور .

ستاسو نه يوه نړي مننه، په درناوي

           رحمتي  ګيلا نو ال، دؤ بئ  

           باچا خان لومړنۍ او منځنۍ زدکړه د پيښور په ((مشن )) ښوونځي کې وکړه او وروسته د خپل ذاتي وړتوب په زور د ژوندانه په اباسین لاهو شو او د خپل پریوتي قام د بیړۍ را ایستلوکار  ته یې ملا وتړله .په سنه ۱۹۲۱ ع کال په اتمانزو کې  یو آزاد ښوونځی جوړ کړ او په بل کال یې د خدایې خدمتګارو د تحریک بنیاد کیښود .دې اوسپنیز انسان کلونه کلونه د خپلې خاورې ،خپلې ځمکې (پښتونخوا)د خپلواکۍ د پاره له پرنګیانو سره سختې ډغرې ووهلې .د انګریزانو جیلخانې او زولنې دده په نیولو بندي کولو ستړې شوې مګر ده له خپل هوډه لاس وا نه خیست او تر آخره لکه غر کلک ولاړ او لکه د ابا سین په غورزنګ روان وو

       با چا خان په ټول اولس کې د بیدارۍ ساه وپوکله دوی یې له درانه خوب نه را ویښ کړل.د تنظیم او تربیت په لاره یې سم کړل .د سر ښندنې جذبه ی په کې پیداکړه او د یو پښتني هدف په لور یې روان کړل .باچا خان د قام یو سپیڅلی ،پاک زړی او بې ریا مشر وودده په وینا او خبرو کې یو خدایی اثر پروت وو دی یو زور اور او بې جوړې خطیب او خوږ ژبی مشر وو په  زرګونو جرګو او ټولنو کې یې بې شمیره سیاسي ا واخلاقي ویناوې کړي دي او د خلکو زړونه او دماغونه یې روښانه کړي دي دده یو اثر (ځما ژوند) په کابل کې چاپ شوی دی دده ځینې مقالې اد ویناوې د (( پښتون ) په مجله کې چاپ شوي دي دا د پښتو لومړۍ سیاسي مجله ده چې له ۱۹۲۸ع  څخه وروسته میدان ته راوتلې ده او مشر چلوونکی یې خپله باچا خان وو

       دده یوه رساله (( خدايی خدمتګار )) هم په کابل کې چاپ شوې ده دده د ثر په نمونه کې دغه لاندې وینا راوړل کیږي

        (( کوم قوم چې د انقلاب د سیلاب او حالاتو سره ځي هغه قوم ګټه کولی شي او کوم قوم چې پاتې شي هغه ورک شي تباه شي .ځکه زه پښتانه خبروم چې غافله پاتې نشي ستاسو څه خیال دی ؟په دې خپل ملک کې خپل حکومت د پښتون حکومت غواړئ که د بل ؟زما خو دا خیال دی چې هر قوم ته خدای پاک د ګوزارې د پاره ځمکه او ملک ورکړی  دی دا د پښتون ملک دی ددې اختیار به د پښتون په لاس   کې وي  وي ها!د نورې دنیا سره ښه تعلقات جوړول غواړو .زموږ ددوستۍ لاس هر چا ته مخکې دی خو یره که په زور مو څوک له چا سره تړي نو دا نشو برداشت کولی

        زموږ ځینې وروڼه د پاکستان چیغې وهي زه حیران یم چې ولې هوښیار ځان ساده کړی دی .که د یو چواړي نه هم څوک تپوس وکړي چې ستاسو خپل حکومت خوښ دی که پردی؟نو ضرورو به هغه جواب ورکړي چې زموږ خپل حکومت خوښ دی

                                                                       د پښتون مجله سنه ۱۳۶۶ هجري ۱۹۴۷ میلادی

» که مهاتما گاندي په خپل ولس او نړیواله کچه پېږندل شوی دی، خو باچا خان او د ده د ژوند یوه مهمه فلسفه (په اسلام کې عدم تشدد) نه په خپل ولس، نه په اسلامي هېوادونو او نه په نړی کې ډیر خلک پېږني. حال دا چې نن موږ داسی یوې لارې ته د پرون څخه لا زیات اړتیا لرو.

نو پکار ده، چې لومړی موږ خپل ځانونه د ده د ژوند او لارښودنو څخه خبر او بیا يې سیمی، اسلامي هېوادونو او ټولې نړئ ته وروپیږنو. «

بیا د باچا خان د شلم تلین په ورځ ۲۰/ جنوری ۲۰۰۸ م ک په بن کې یو شمیر افغانان راټول او د باچا خان د خاطرو څخه وروسته مهم وړانديزونه او پريکړې وشوی .

په دغه ليکنه کې د دغو پريکړو د عملي شويو،تر کار لاندی کارونو او د باچا خان په اړوند د نورو هڅو رپوټ وړاندی کيږی :

۱- په هامبورګ ښار کې د سياسي زده کړو د ټولنی او افغانیک لخوا د هامبورګ دیارلسمې اونۍ په چوکات کې په آلماني ژبه يو سمينار جوړ شو. دلته په برلین کې د ګاندي معلوماتي مرکزGandhi Informations- Zentrum e.V. مشر ښاغلی کرستیان بارتولف او زیرګل وردګ د باچا خان او د عدم تشدد په فلسفه باندي خبرې وکړی. دلته پريکړه وشوه، چې د باچا خان اتوبيوګرافی په آلماني ژبه چاپ شي. دريو ګډوکوونکيو د عملي کار ژمنه وکړه.

۲ـ د باچا خان ايډوکېشن فونډيشن  (http://www.bkefoundation.org)مشر محمد رضا خان په اروپا کې مېشتو افغانانو ته د نوموړو ټولنې د فعاليت او د تعليم د لارې د امن د راوستلو په هکله خبرې وکړې.( د غونډې راپور، بن، افغانيک، ٢٣ می ٢٠٠٨)

۳ـ د باچا خان په هکله په انګليسي ژبه لیکل شوي لس کتابونه انتخاب او د افغانستان د کلتوري ودې ټولنې لخوا په پښتو د ژباړی او چاپ چاری روانې دي.

۴ـ په کابل کی د غويي په ٣٠  مه، د افغانستان دعلومو اکاډمۍ او دسيمه ييزو مطالعاتو د مرکز لخوا د عبدالغفارخان د٢٠ تلين دنمانځنې په مناسبت درې ورځنى سيمينار جوړ شو . راپور دلته 

۵ـ د اپرېل مياشتې پر ١٢ د باچا خان د سولې او روغې د لومړۍ څېړندغونډه په نيويارک کي دخيبر ټولنې او د پاکستان د ملي عوامي ګوند له خوا جوړه شوه .دلته  مهاتماګاندي لمسي پروفيسر راجموهن ګاندي وويل: »باچا خان د نه تشدد الهام له قرآن څخه اخيستی و«

۶ـ د افغانستان کلتوري ودې ټولنې لخوا لاندی کتابونه چاپ شول:

۱ـ زما ژوند او زما جد وجهد. د عبدالغفار خان اتوبیوګرافی

ـ د باچا خان لیکونه، د بختاني خدمتګار په زيار

ـ فخر افغان او افغانستان، ليکوال: سرمحقق عبدالله بختانی خدمتګار

ـ باچا خان په افغانستان کې،ليکوال: سيد عثمان سنجش

۷ـ د ۲۰۰۸ کال د نوامبر پر ۲۸ د جرمني د هورت په ښار کي د افغانستان د کلتوري ودي ټولني له خوا په د ( باچاخان ، دامن او عدم تشدد سترمبارز) تر سرليک لاندي  لوی سيمينار جوړ شو.په دې سيمينار کي د امريکا او افغانستان برسېره د بېلابېلو اروپايي هيوادونو څخه پوهانو ، ليکوالو او د باچاخان د عدم تشدد د فلسفې پيروانو برخه اخستې وه . راپور يی دلته لوستلی شۍ

۸ـ په همدې ورځ 28.11.2008 د افغانستان د کلتوري ودې ټولنې لخواه دجلال آباد په ښار کې هم دباچاخان پر قبر د ګلو ګیډې کیښودل ښوي او وروسته تر هغه په همدې اړه یوه مشاعره جوړه شوي وه .

ـ د افغانستان معلوماتي مرکز لخوا (زموږ د باچا خبرې، د يحيی وردک راټولونه» په نامه نوې کتاب په زرو ټوکو کې په آلمان کې خپور شو. پوره کتاب دلته کتلې او لوستلې شۍ.

۹ـ د نومبر پر اتمه په نيويارك كي د خان عبدالغفار خان پر ژوند او مبارزه يو تفصيلي مستند فلم وښودل شو. دغه فلم د (سرحد ګاندی: باچا خان، د سولي يوڅراغ) په نوم د فلم جوړوونكي ټي سي لوهان ۲۱ كاله پر دې فلم تحقيق كړى، د نيويارك په هندو امېريكن فسټيوال كي نندارې ته وړاندي شو. څو اونې مخکښی دغه فلم په پېښور کې هم ښودل شوی دی.

۱۰ـ د باچا خان په هکله دافغانيک په ويبسايت کې په آلماني او انګليسی ژبو د ليکنو خپرول: http://afghanic.de/index.php/content/view/38/58/lang,de

۱۱ـ د لر اوبر ويبسايت په مرسته د باچا خان په هکله يو ويب سايت جور شو: http://larawbar.com/bachakhan

دلته به د باچا خان په هکله نوې ليکنې او  راپورونه خپريږي .

يحيی وردک، wardak@afghanic.org

بن ښار، ۱۹، جنوری ۲۰۰۹ م ک

نوټ : کيدای شی دلته په تیر کال کې د باچا خان په اړوند ټولی هڅې نه وی راغلی. هيله مند يم، تاسو په دې هکله د راپورونو او موادو په رالېږلو سره زموږ سره مرسته وکړۍ.

 (پاچاخان ، دامن او عدم تشدد سترمبارز )دنړيوال
سيمينار راپور

تر هغه
وروسته دوهم ویناوال ښاغلی پروفیسور ډاکټر فضل ربي زیرکیار چې د امریکې څخه سیمینار
ته دعوت شوی وو ، خپله مقاله یې واوروله، دوی د باچاخان په هکله د بهرنیو له نظره
خبرې وکړې .

ب،د وړاندیزونو او پوښتنو برخه :په دې برخه کې د
سیمینار برخه والو ونډه واخیسته او خپل نظرونه یې وړاندې کړل .

تر هغه
وروسته د ټولنې لخواه  یو شمیر ستاینلیکونه دغو درنو هیوادوالو ته به لاندې ډول
منظور شوې وو:

 د
ژورناليزم په برخه کي :

میرمن عایشه
عبدالرحیمزی ، عصمت څاروان ، جان آقا الکوزی او قادر حبیب

په
تخنیکي چارو کې:

 عبدالولي
برهاني او
نسیم ستوری

هنر
، سینما او تیاتر:

میرمن ستوری
منګل

د کتابونو په تاليف کي :
پوهاندډاکټرمحمد حسن کاکړ
( تاریخ )
پوهاندډاکټر خیر محمد ماموند (کيميا)

د ژباړې په برخه کې :

ښاغلي رحمت
الله آریا

ځوانانو ته :
 اسرار احمد کریمزی ، سبستیان هاینی(
زمری) او نسیم صابر ته د پښتو ژبې ته د خدمت  له کبله

ویب پاڼو ته :
اجمل روهي او ډاکټر نیک محمد ویال ،
روهي ویب پاڼه
خالد هادي
، بینوا ویب پاڼه
قیس کبیر د افغان ـ جرمن آنلاین
طارق بزګر
دعوت، ویب پانه
عبدالله احسان ، لراوبر  ویب پاڼه

ډاکټر صاحب
ایمل صافی ، ټولنې سره مالي مرسته  او ډاکټر یحیې وردک ټولنې سره د مرستې او د
باچاخان د سیمینار د جوړیدو په چارو کې نه ستړې کیدونکې هلې ځلې
.

همدا راز ښاغلي محمد زرین انځور، ټولنې ته د لس
کلنو نه ستړې کیدونکو او نه هیریدونکو خدمتونو او ښاغلي استاد انجینیر سید حسن ته
هم د ټولنې د سر پرست مشر او ټولنې ته د ښو خدمتونو له کبله د ټولنې د مشر تابه
جرګې لخواه ستاینلیکونه ورکړل شول .

همدا رنګه د
ټولنې د مشر تابې جرګې له خوا ښاغلی سر مقق عبدالله  بختاني خدمتګار او ښاغلي
پروفیسور ډاکټر رحمت ربي زیرکیار ته هم دوی د علمی خدمتونو په ویاړیوه ورځ وروسته
له

سیمینار ه د بن په ښار کې د یوي کوچنې غونډي ېه په ترڅ کې  ستاینلیکونه ورکړل شول
.

تريوې دمې
وروسته جشني برخه پيل شوه ، چې خوږ ژبي سندر غاړي ښاغلي انجينيرلطيف راهي او دښاغلي
الياس  او ښاغلي صديقي د سندرو  تر څنګ مست اتڼونه هم وشول . غونډه دشپې په درې
نیمو  بجو پای ته ورسیده.

د همدې
سيمينار په وياړ د افغانستان کلتوري  ودي ټولني  لخوا لاندني کتابونه چاپ شوي و ،چې
په دې ډول د ټولنې چاپ شویو کتابونو شمیر ۱۰۶ ته ورسید
۱ ــ د باچا خان
لیکونه
۲  ــ باچا خان په افغانستان کې
۳  ــ زما ژوند ، جد او جهد
۴  ــ
د کیمیا قاموس
۵  ــ جینیتیک
۶  ــ افغانستان او باچا خان
.

((دامن مشال)) فلم چې په سرحدي ګاندي پاچاخان باندې جوړشوی ، لومړنۍ ښودنه یې د نومبر په (۸) ۲۰۰۸ ترسره کیږي ،

دپاچا خان پرانداوژوند باندې دغه فلم په راتلونکی میاشت کې دلومړي ځل لپاره نندارې ته وړاندې کیږي ، دغه فلم دیوې کانادای میرمنې ټی سی لوهان دیووشتو کالو څیړنو پربنسټ جوړاودم ګړۍ دغه فلم په نیویارک داندوامریکن فلم فیستوال ته وړاندې شوی دی . لاس انجلس ټایمز کښلی چې ددغه فلم دجوړښت کاردغې میرمې په افغانستان ، پاکستان اوهندوستان چې دپاچاخان دژوند اومبارزې ډګرونه وو ترسره شوی دی. دغه اخبارداهم لیکلي چې کله امریکایایانو د سبتمبر په ۱۱ پرافغانستان باندې بمونه اورول اودغه هیوادیې له یوې سترې غمیزې سره مخامخ کړ، هغه بمونه چې راتلونکي خطرونه یې بم غورڅونکونه تصورکول ،پرهمدغه مهال لوهان په افغانستان کې دهمدغه فلم په شوټیڼګ باندې بوخته وه ، ددغه فلم په اړه زیاتروخپرونو داخبره په ډاګه کړې چې داپه دغوشرایطوکې چې پښتانه دهندپه نیمه وچه کې له سخت تشدد سره لاس اوګریوان دي اودنړۍ دجابرو ځواکونو له خوا سخت تشدد پردوی باندې تحمل شوي ، فلم به دټول بشریت په وړاندې داپه ډاګه کړي چې په دغو اوسنیو په درواغو تشدد کوونکو پشتنوکې د نه زورزیاتی او عدم تشدد داسې بې سارې څوک لکه پاچان اودده غورڅنګ هم و اوهم شته چې په خپل واریوه لوړاواوچت انساني عمل ته یې اوږې ورکړې دی اوداثابتوي چې پښتانه هغه سوله خوښونکی قوم دی چې که څوک یې په خپله خاوره کې چې دوی پرې دزړه له کومه مین دي آرام پریږدي ، نو په دې کې شک نشته چې دوی به هم دپاچا خان دلارې رښتینې پیروان اولارویان نه وي.

په سرحد کې دامن مشعل یومستند فلم دی چې دپاچاخان په ژوند ، عدم تشدد ،پښتنو خدایی خدمتګاروباندې رڼااچوي ، ددغه فلم جوړونکی وایی چې په افغانستان کې ددوی لارښود یوقوماندان و ، دوی له موږ سره ترشپږوځلوزیات ددغه فلم دجوړولو په خاطردخیبرد درې په هسکو اوټیټوکې په ځانګړې مینه په دغه برخه کې مرسته وکړه، سره له دې چې دې خپله یومهم قوماندان و ،خوله موږسره یې په دغه سوله ییز کارکې داسې برخه واخیسته لکه دیوه عدم تشدد پلوي پښتون.

دفلم جوړونکې وایې ،ددغه فلم جوړیدو په ترڅ کې دکابل لنډې تنګې کوڅې په هغوحالاتو کې خورا سختې وې چې له دوی څخه یې کمرې نیول شوې وې اواجازه نه وه ورکړه شوې چې په دغه ترڅ کې لاس په کارشي ، خو دغه میرمن له خپل کانادایی هویت څخه په ګټې اخیستې سره په دې وتوانیده چې په دغه ترڅ کې خپل هدف ته ورسیږي . ددغه فلم له جوړولو څخه دفلم جوړونکې مهم هدف دادی چې دپښتنو دغه نومیالی اتل دنړې سوله دوستو خلکو ته وروپیژنې .

ددغه فلم په ترڅ کې دخدایی خدمتګاردپخوانیورضاکارو ونډه دپنڅومیرمنوپه ګډون هم دځانګړې پاملرنې وړده. په فلم کې دنامتوهندي فلمې اداکار اوم پوري په غږ سره دپاچاخان انځور دنندارې وړدی ، اوهم له پاچاخان سره په ماشومتوب کې دحامدکرزي کتنې په اړه هم یادونې لیدای اوکتای شی .

دغه فلم دهند دنیمې وچې دزړونو دنومیالی پاچا ، فخرافغان په اړه لومړنې فلم دی چې له اوږدې مودې وروسته دده د کارناموپه اړه چې دانسان دسوکالۍ ، آزادۍ اوپرمختګ په اړه ېې ترسره کړې دی دنړیوالوپه وړاندې ایښودل کیږي چې دلویدیزې فلمی نړۍ لپاره یې په اوسنې وخت کې ځانګړی اهمیت ترلاسه کړی دی ، باوردی چې ددغه فلم په ترڅ کې به نړۍ په دې باوري شي ، چې دپښتنوپروړاندې بې شکه یو داسې نړیوال په پټوسترګوتیرې شوی چې دهغه عاملین باید دنړیوال انسان په مخ کې له پښتنوڅخه پښنه وغواړي.

کابلی والا ، هند

کابل

د غويي ٣٠مه، پژواک خبري اژانس

د لرې او برې  پښتونخوا د خدايي  خدمتګار د تحريک د باني خداى بخښلي خان عبدالغفار خان د ٢٠ تلين د نمانځنې  په مناسبت درې ورځنى سيمينار په کابل کې  پرانېستل شو .

په دغه سيمينار کې، چې د غويي په ٣٠  مه، د افغانستان دعلومو اکاډمۍ او دسيمه ييزو مطالعاتو د مرکز لخوا پرانېستل شو، د هېواد دکابينې او پارلمان غړيو ، له هندوستان او پاکستان څخه يوشمېر راغليو مېلمنو او په سلګونو استادانو ، شاعرانو او فرهنګيانو ګډون کړى وو .

د خدايي خدمتګار تحريک مشر خان عبدالغفارخان، چې په باچاخان مشهور دى، په   ١٨٩٠ ميلادي  کال کې دکوزې پښتونخوا (سرحد ايالت) د چارسدې په اشنغرکې زېږېدلى او په ١٩٨٨ ميلادي کال کې يې له نړۍ څخه سترګې پټې کړې دي .

د نوموړي مړى دهغه له وصيت سره سم دننګرهار ولايت په جلال اباد ښار کې خاورو ته وسپارل شو او همدلته يې مزار دى .

 غونډې ته د جمهوري رياست دويم مرستيال محمد کريم خليلي په خپلو وينا کې د خان عبدالغفار خان مړينه يوه ستره ضايعه وبلله او زياته يې کړه چې باچاخان په ډيرو خرابو سياسي حالاتو کې ګټور تصاميم نيولي دي .

دخليلي په وينا ، باچاخان نه يواځې دپښتنو لپاره د آزادۍ په لټه کې وو، بلکې هغه دسيمې دهېوادونو په کچه د آزادۍ  لپاره مبارزه کوله .

نوموړي زياته کړه  چې  دغه ډول  غونډې د هېواد دڅېړونکيو لپاره  د دې لار برابروي، چې  د هېواد راتلونکيو نسلونو ته دتاريخ په ډول يوڅه  ترې پاتې شي   .

دغه راز په نننۍ غونډه کې د پاکستان له سوبه سرحد ايالت څخه راغلي مېلمه او قومي مشر افضل خان لالا هم دباچاخان په کارنامو رڼا واچوله او ويې ويل : (( باچاخان هغه ستر مبارز شخصيت و، چې دخپل  عمر زياته برخه يې خلکو ته د خدمت په لار کې تېر کړې ده .))

په غونډه کې داطلاعاتو او کولتور ، دسرحداتو او قبايلو وزارتونو او دکابل پوهنتون  پيغامونه هم ولوستل شول .

د اطلاعاتو اوکولتور وزارت مالي او اداري مرستيال غلام نبي فراهي ديادشوي وزارت پيغام په لوستلو سره وويل  چې د باچاخان مبازره يواځې پښتنو پورې محدود نه وه ، بلکې ډېرو محکومو ملتونو ترې درس اخيستى دى .

فراهي دافغانستان اوسني حالت ته په  اشارې سره ، زياته کړه چې په دې يوويشتمې پېړۍ کې د هېواد روانو ستونزو د حل لپاره هماغسې يو مثال ته اړتيا ده .

د غونډې په پاى کې د افغانستان دسيمه ييزو مطالعاتو مرکز مشر عبدالغفور لېوال وويل چې د باچاخان دژوندانه په اړه علمي بحثونه به سبا او بله ورځ  ترسره شي .