د ماشوم روزنه او له ماشوم سره د رفتار کولو څرنګوالى د ماشوم د شخصيت په جوړولو کې ډېر زيات اغېز لري. په همدې ډول د مور جسمي او رواني شرايط چې کله يې ماشوم په ګېډه وي او د تکوين او ودې په جريان کې وي هم ډېر ارزښت لري. د يو فرد د ماشومتوب او ځوانۍ دوره هم د هغه په ژوند او راتلونکې کې مهم رول لوبوي. په همدې دوره کې ډېرې ماشومان او تنکي ځوانان له ويرې او ډار سره مخامخ کېږي. داسې ويره او ډار چې هم په ماشوم او هم يې په کورنۍ باندې منفي اغېز کوي. د ماشومتوب د دورې ستونزې له همغې دورې پورې محدودې نه پاتې کېږي بلکې په راتلونکي کې د هغو ستونزو اغېز په ګڼو شکلونو سره پاتې کېدلى شي. له يواځيتوب ، تيارې او ډاکټر څخه ډارېدل هغه ستونزې دي چې بايد په خپل وخت ور سره سم چلند وشي پرته له دې هم په راتلونکي کې او هم د ماشوم په ټولنيزو اړيکو کې خپل منفي اغېز پرېښودلى شي.

څه ډول کولى شو چې د ماشومانو د تخيل قوه غښتلې کړو؟

فرض کړئ چې ستاسو پنځه کلن ماشوم له ( موږک) او ( پشکې) څخه ډارېږي. نو ددې ډار د لرې کولو لپاره بايد څه وشي؟

د پورتنۍ پوښتنې ځواب دادى:

تاسو يوه پنځه ګون افغانۍ سکه را واخلئ او د جادو په څېر ور څخه ګټه پورته کړئ. دغه سکه د ماشوم په څنګلې باندې درې ځلي وموښئ او ماشوم ته ووايئ چې ستا ستونزه به حل کړي. بيا داسې شرايط برابر کړئ چې ستاسې د جادو اغېزې پخپلو سترګو وويني.

تاسو کولى شئ چې ماشوم ته د لوبو پيشو چمتو کړئ او بيا ماشوم ته ووايئ چې د سيکې د جادو په زور به پيشو تاته څه غرض ونشي کړلى. بله ورځ ماشوم هغه دوکان ته بوځئ چېرته چې خلک پيشوګانې او نور حيوانات خرڅوي ، تاسو هلته بيا ماشوم ته وواياست چې هغه جادويي سکه کولى شي چې نوموړى وساتي.

بيا په پاى کې ماشوم هغه پارک ته بوځئ چېرته چې خلک خپل حيوانات لکه پيشوګانې او سپي له ځان سره راولي او دلته هم د سکې د جادو په هکله ورته مالومات ورکړئ. اوس ماشوم د سکې جادو په مختلفو ځايونو کې وازمويه نو ښايي چې د هغې سکې په اهميت باندې پوه شوى وي او اعتماد يې لوړ شوى وي چې پيشو نور ورته څه نشي ويلى.

له همدې امله د تخيلي قوې1 د غښتلې کولو لپاره تمرينونه ترسره کول ستاسو له ماشوم سره مرسته کوي.

له واقعي او غيرواقعي ډار سره مبارزه وکړي
په خپل ځان د باور کچه يې لوړېږي او د ښوونځي په لوبو کې فعاله ونډه واخلي
جسمي او رواني فشارونه او درد يې کمېږي
د تخيلي قوې غښتلي کول روح ته ځواک وربخښي. ډېرى ماشومان چې د ورځې له مخې په خيال پلو باندې مشغول وي دا هم د ژړا ، ډار او نورو منفي حالتونو په لرې کولو کې له ماشوم سره مرسته کوي. همدا خيال پلو دى چې کولى شي ډاډ او اطمينان ته د روحي فشار او ډار ځاى ونيسي.

له دوه کالو څخه د ټيټو ماشومانو په ډار باندې برلاسى

هغه ماشومان چې لا د عمر دوه کاله يې نه وي پوره کړي هغوي لا تر اوسه ډېرې زياتې مغلقې اړيکې نه وي پيدا کړې نو د هغوي د ډار د لرې کولو لپاره ډېر عملي لارې چارې شته خو هغه تر ټولو اغېزمنې لارې چارې يې دادي: ماشوم ته حوصله کول ، ناز ور کول او په خپله غېږ کې يې نيول.

نورې ساده لارې چارې هم شته چې په هغو سره د ماشوم حواس بدلون مومي. د بېلګې په توګه: د ماشوم پام يو دم د لوبو د سامان په وسيله له ډار څخه د ځان لور ته را ګرځول. واړه ماشومان چې عمر يې يو يا دوه کاله وي له هغو کتابونو سره ډېره مينه ښيي چې په هغو کې رنګه عکسونه چاپ شوي وي او همدا عکسونه کولى شي چې د ماشوم پام ځان لورته واړوي. له دې وروسته کله چې تاسو وغواړئ ماشوم له داسې يو شي سره مخامخ کړئ چې هغه ته د ليدلو او منلو وړ نه وي نو تاسو يې په همدې شکل د ماشوم پام د ځان لورته را مات کړئ. لکه ماشوم ډاکټر ته د کتنې لپاره ښکاره کول او داسې نور.

د دوه او څلور کالو تر منځ د ماشومانو په ډار باندې برلاسى

په دې ډله ماشومانو کې د هغوي د پام را ګرځولو لپاره له يو څه مغلقو لارو څخه ګټه واخلئ. د بېلګې په توګه ، د لوبو ګرځنده ټليفون ( د لوبو موبايل). يا که له کتاب څخه ګټه اخلئ نو بيا د رنګه عکسونو په هکله له ماشوم څخه پوښتنې وکړئ : ( ددې نوم څه شى دى؟) ( دا څه شى کوي؟) ( دا کوم ځاى ته ځي؟).

که تاسو ماشوم په لومړي ځل د غاښونو ډاکټر ته بيايئ هغه ته ووايئ: ( ګرانه! شايد له دې ځاى څخه ووېرېږې خو زه دې لاس نيسم چې څه درته پېښ نشي.) په دې ډول خبرو سره ماشوم غلى کېدلى شي.

تاسو د ماشوم د کرارولو لپاره کولى شئ چې د کارټوني فلمونو اواز وکړي. خپل ماشوم ته وواياست چې د ډار په وخت کې د خپلې خوښې ترانه په لوړ اواز سره ووايي او تاسو يې ورسره غبرګه کړئ.

په اړين وخت کې تاسو کولى شئ چې هغه ماشومان چې عمر يې د دوه او څلورو کلونو ترمنځ وي په ژاولو ژدو ولو باندې يې مصروف وساتئ ځکه چې کله ماشوم د يو ځانګړي رفتار په ترسره کولو کې وي نو پاتې پام يې هم د مصروفيت لور ته ور ماتېږي او په دې ترتيب سره تاسو کولى شئ چې د ماشوم پام له هغه شي څخه چې ور څخه ډارېږي بل لور ته واړوئ.

د پنځو او شپږ کلنو ماشومانو په ډار باندې برلاسى

پنځه کلن يا شپږ کلن ماشوم ته تاسو په اسانه توګه ويلى شئ چې د ډار په وخت کې دې ژوره ساه باسي او که د عددونو په شمېرلو سره بلد وي نو بيا دې عددونه تر شلو پورې درې ځلي له ځان سره تکرار کړي. يو بل ساده تمرين د اعصابو د ارامتيا لپاره دادى چې ماشوم خپله پاملرنه او حواس ټول د خپل بدن يو غړي ته متمرکز کړي د بېلګې په توګه د ماشوم د لاس د غټې ګوتې په نوک باندې يوه څېره چې له خندا ډکه وي رسم کړئ او د ډار په وخت کې دې ماشوم همدې څېرې ته په ځير ځير ګوري او په بل شي کې دې فکر نه کوي.

يو بل ساده تمرين دادى چې تاسو د ماشوم په ذهن کې يو خوشاله کونکى فکر پيدا کړئ ترڅو په هغه کې فکر وکړي مثلاً ماشوم ته وواياست چې د ډار په وخت کې دې د ميلې هغه خوږې شېبې په فکر کې وګرځوي چې د کورنۍ له غړو سره يې تېرې کړې دي يا نورې ښې خاطرې چې له نورو ملګرو سره يې لرلې دي او يا دې د کوچنيو سويانو ټوپونه په خپل فکر کې راولي چې په ژوبڼ ( باغ وحش) کې يې ليدلي دي.

د اوو او دولسو کالو تر منځ د ماشومانو په ډار باندې برلاسى

اوس تاسو کولى شئ چې د تمرينونو په مټ په ماشوم کې د تجسم قوه غښتلي کېدل پيل کړئ. په دې پړاو کې د هغو شيانو انتخابول ډېر مهم دي چې د ماشوم د تلقين لپاره خوښونکي وي او هم د ماشوم له ځانګړتياو سره تناسب ولري.

ځينې ماشوم په دې عمر کې د تېر تاريخ په موجوداتو کې فکر کوي او ورته هک پک پاتې وي او نور ماشومان بيا داسې وي چې د سمندري حيواناتو په هکله په فکر کوي او همدا ډول فکرونه يې سر کې ځي او راځي. نو تاسو ماشوم ته وواياست چې خپل فکر په يوه انځور کې وښيي هغه که ډايناسور وي يا که د کوم بل حيوان ، اوس دا د ماشوم اختيار دى چې په همغه نقاشي شوي ډايناسور باندې سپور شي او چېرته يې چې زړه وي هلته ورباندې ولاړ شي ، ددې لپاره چې د ماشوم په ذهن کې تصور ځاى ونيسي نو تاسو کولى شئ چې له ماشوم څخه وغواړئ ترڅو د هغو ډايناسورانو په هکله تاسو ته مالومات درکړي چې په پارک کې د نندارې لپاره ايښودل شوي وي.

ډېرى ماشومان چې د ١٠ کلونو په عمر کې وي له فني وسايلو سره يې زياته لېوالتيا ښيي. که ستاسو ماشوم د موټر ځغلولو او موټر سپرېدلو د مسابقې مينه ولري نو تاسو کولى شئ چې د هغه د تجسم د قوې د غښتلي کېدو لپاره دا ډول لوبې ورته برابرې کړئ او د ماشوم ذهن د همدې لوبو لور ته رامات کړئ.

که د ماشوم د غوښتنو يو فهرست جوړ کړل شي نو له مور او پلار سره يې د خپل ماشوم د تخيل د قوې په تقويه او غښتلي کېدو کې ډېره مرسته کوي.

وړکتون د ډار ځاى نه دى

نن ورځ خلک خپل يو کلن يا دوه کلن ماشومان ارومرو وړکتون ته بيايي. ماشومان داسې ګڼي چې په وړکتون کې به ډېرې ستړې ورځې په مخ کې ولري دا ځکه چې د وړکتون له ورځني پروګرام څخه خبر نه دي نو د همدې لپاره په اندېښنه کې وي.

هغه ميندې او پلرونه چې وړکتون ته ځي ډېرى وخت له اشتباه سره مخامخ کېږي او خپل ماشوم ته له اندازې زيات د وړکتون په هکله مالومات ورکوي. په دې ډول: ( دا ډېر ښه ځاى دى ، د لوبو لپاره ډېر زيات سامانونه لري ، لارښوونکي يې هم ډېر مهربانه دي او سل داسې نورې خبرې.) کله چې ماشوم دا ډول خبرې واوري نو ډارېږي او له خپل ځانه غبرګون ښيي ، يو ماشوم چې درې کلن وي له خپله ځانه پوښتي : ( که مور مې په دومره اندازه ډاډه نه وي نو بيا زه ولې د خونديتوب احساس وکړم؟)

وړکتون ته د ماشوم د سپارلو پر وخت تر ټولو غوره او ښه رفتار دادى چې رفتار له مهربانۍ ډک او په واقعيت ولاړ وي. لکه داسې : ( زه پوهېږم چې ته اندېښنه لري خو ټول شيان به په ښه توګه پر مخ ولاړ شي.) دا خبره لنډه ده چې له ډېرې اوږدې وينا څخه يې اغېز زيات دى. دا چې تاسو خپل ماشوم په وړکتون کې د لومړي ځل لپاره يواځې پرېږدئ يو ډول د وهم او خفګان احساس کوئ ، دا يو حقيقت دى او بايد قبول يې کړئ او خپل ماشوم له هغه چاپېريال سره عادت کړئ او د ټولنيزو اړيکو په اړه يې مهم ګام پورته کړئ.

کله چې ماشوم له تاسو څخه جلا کېږي نو په هغه وخت کې د ماشوم پام بل لورته واړوئ ترڅو غم او خفګان يې لرې شي. دا کار د وړکتون مربي په ښه ډول سره کولى شي ځکه چې د ماشوم د پام د اړولو په هکله بشپړه تجربه لري. له ماشوم سره چې کله (په مخه ښه) کوئ نو په هغه وخت کې چې کومه جمله ورته وواياست همغه يې په ذهن کې ګرځي. هغه ميندې او پلرونه چې د ( مخه ښه) په وخت کې له ځانه شک او ترديد ښيي دا کار يې په ماشومانو باندې ډېر زيات بد اغېز کوي. کله چې له ماشوم سره په زړه نا زړه خداى پاماني وشي هغه ته دا احساس ورکول کېږي چې مور او پلار يې په دې ډاډه نه دي چې په دې ځاى کې به په ده ښه وخت تېر شي.

له ښوونځي څخه ډار

په ډېر لږ وخت کې د ماشوم د وړکتون دوره تېرېږي او د ښوونځي دوره يې پيل کېږي او ډېرى ماشومان چې کله ښوونځي ته ځي نو له سرويس څخه ګټه اخلي.

ډېرى خلکو ته د ښوونځي لاره له لانجو ډکه برېښي. دلته هم د ښوونځي د لارې په هکله خبرې که مستقيمې ، تودې او مثبتې وشي نو ډېرې اغېزمنې تمامېږي. خو هيڅکله بايد د ملامتي په بڼه نه وي. لکه په لاندې توګه:

سپوږمۍ لور مې له ښوونځي څخه زړه تورې وه په کشولو کشولو به مې ښوونځي ته بېوله ، او يا به چې کله ښوونځي ته ورغلم او په ټولګي کې به مې وکتل نو هلته به نه وه او له ټولګي څخه دباندې به ولاړه وه. بيا زه اړ شوم ترڅو د ماشومانو د څارنې او روزنې په هکله کتابونه ولولم. ( کله مې چې کتابونه ولوستل نو وپوهېدم چې نجلۍ په ښوونځي کې څه ستونزه نه لري ، اصلي ستونزه دلته ده چې نجلۍ نشي کولى چې په لږ وخت کې د کور او د ښوونځي د چاپيريالونو توپير وزغمي.) کله مې چې دا فکر په ذهن کې راغى نو ومې غوښتل ترڅو د کور په دننه کې ښوونځي ته ورته چاپيريال ور ته برابر کړم. هغه څنګه؟ هر وخت به مې د ښوونځي او ټولګي په هکله د خوښۍ ډکې کيسې ورته کولې ، بيا مې د کوټې يوه برخه داسې ورته برابره کړه لکه د ټولګي . د نجلۍ نانځکې به مې ورته په کتار په څوکيو کېښودلې او ماشومې ته به مو وويل چې دا ستا شاګردانې دي او ته ورته درس ورکوه. هغې ته مې وويل چې ورته ووايه : موږ په ښوونځي کې داستانونه وايو ، سندرې وايو ، لوبې کوو او دا جملې به مې ورته هره ورځ تکرارولې ، يوه ورځ مې پام شو چې لور مې هم نانځکو ته همدا جملې تکراروي. چې بيا مې په ښوونځي کې شامله کړه نو په ډېر شوق او مينې سره ښوونځي ته تلله. نو ددې لپاره چې د ماشومانو پټ نبوغ څرګند کړو نو بايد له هغوى سره په دې لاره کې مرسته وکړو.

د شپې بلاګانې

له ډېرې پخوا زمانې راهيسې ماشومان د شپې له خوا له تورو څېرو او ښورېدونکو بوټو څخه ډارېږي. دا کومه نوې خبرې نه ده.

ډېرى ماشومان چې د خپل عمر د اتو مياشتو او دوه کلونو په منځ کې وي دوي داسې احساس لري چې په نړۍ کې دا بهرني شيان چې دي دوي ته ضرر رسوي او خوږوي يې. په دې ترتيب سره په ماشوم کې د يو داسې شي په اړه ډار پيدا کېږي چې د لمس وړ نه دى. دا ځکه چې له ځينو شيانو سره مخامخ شوى او تجربه يې په لاس راوړې ده. يو شى چې ماشوم ترې ډارېږي هغه توره بلا ده نو همدا ده چې ماشوم له درې کلنۍ څخه له تيارې او تيارې ته ورته شيانو څخه ډارېږي.

بايد په دې خبره ټينګار وکړم چې ډارن ماشومان د غوڅې او قاطع خبرې په اورېدلو سره د ارمتيا احساس کوي نه داچې ماشوم ته د ډار په هکله اوږده وينا وکړل شي. که ستاسو دوه کلن ماشوم له خوب څخه په چيغه را بيدار شي او ووايي چې يو روح يې په بکسه کې ننوتى نو تاسو ماشوم ته په ډېر جدي ډول ووايئ: ( د تا په بکسه کې روح نشته. ته بايد هيڅکله ونه ډار شې. برسېره پر دې موږ روح ته اجازه نه ورکو چې زموږ کور ته راشي.) دا خبرې ماشوم ته ډېر ډاډ وربخښي نه اوږدې خبرې لکه:( زه تاته کتاب ښيم چې په هغه کې د روح عکس دى ، که روح واقعاً وجود ولري نو بيا به د همدې عکس په شان وي او داسې نورې ډېرې خبرې ….) ماشوم چې کله دا ډول اوږد داستان واوري نو بيا ورباندې خوب راځي او ويده کېږي.

يوه بله لاره چې تاسو يې عملي کولى شئ . ماشوم ته مو يو د لوبو حيوان ورکړئ ترڅو يې له ځان سره څملوي. په دې ډول سره هغه شى ماشوم ته په خپل ځان باور او قدرت وربخښي او د يواځېتوب احساس نه کوي. په دې ډول سره هم د ماشوم اعصاب آرامه کېږي.

که ماشومان مو دومره لوى شوي وي چې د لوبو له سامان سره يوځاى نه څملي نو بيا يې يوه جادوئي سکه له بالښت لاندې کښېږدئ او ورته وواياست چې دغه جادوئي سکه دې له بلاګانو ساتي. مانا دا چې ماشومانو ته د ډاډ يوه وسيله وښودل شي. ماشومان له پيدايښت سره سم د زيات قدرت لرونکي وي او پخپله پوهېږي چې په څه شي باندې يې ډاډ ترلاسه کېږي نو په دې صورت کې يې پرېږدئ چې پخپله ځان ته لاره وټاکي او بيا ورسره مرسته وکړئ.

له ډاکټر څخه وېره او پرهغې برلاسۍ

څومره چې ماشوم غټېږي هومره يې له ډاکټر څخه وېره پيدا کېږي او په تدريجي ډول کله چې يې پوهه وده ومومي نو بيا په اصلي خبره باندې پوهېږي. ډېرى ماشومان تر يو کلنۍ پورې له ډاکټر څخه نه وېرېږي ، کله يې چې ډاکټر درملنه کوي او يا يې واکسين کوي نو ورڅخه نه ډارېږي. شايد د ډاکټر چپن او کالي ورته نااشنا ښکاره شي او يا د ميز د سر د کاغذونو د غچه هاري له امله په ژړا شي. ميندو او پلرونه ته په کار دي چې د ماشوم اندېښنه ځانته مالومه کړي څو په بل ځل چې ډاکټر ته راځي هغې ته پوره پام ونيسي او ماشوم يې ونه ژاړي. که د کاغذ له غچه هاري څخه ويرېږي نو له ځان سره دې د ټوکر يوه ټوټه واخلي او په کاغذونو دې واچوي.

د همدې لپاره د نظر وړ ډاکټر او د هغه اړيکه له ماشوم سره ډېره مهمه ده. دا ځکه چې دغه اړيکه په کلونو کلونو دوام پيدا کوي نو ميندو او پلرونو ته په کار دي چې د ماشومانو د معالجې لپاره د ډاکټر په انتخاب کې غور وکړي. تاسو کولى شئ چې د ماشومانو وېره مو په دې ډول له منځه يوسئ چې کله ډاکټر ته تلئ نو له ځان سره د لوبو سامان يوسئ څو د معاينې پر وخت د ماشوم پام د هغه سامان لور ته واوړي. کله چې ماشوم دوه نيم کلن شي نو بيا په طبيعي ډول سره پورته کارونو ته اړتيا نه پېښېږي. هغه ماشوم چې وړاندې به يې د معاينې په وخت کې چيغې وهلې که يو ځل د ډاکټر له لوري د مهربانۍ او ملګرتيا رفتار وويني نو بيا به په ماشوم کې دومره بدلون رامنځته شي چې د ډاکټر په خوا کې به کښيني او له هغه سره به مرسته کوي.

له ماشومانو سره په تړاو يو ډېر بد کار دا دى چې يو څوک ماشوم په زور سره ډاکټر ته په کشولو کشولو بوځي. که ماشومان له خپل ځان څخه مقاومت ښيي نو بايد ورته وويل شي: ( که ته وغواړى او يا ونه غواړى بايد پيچکاري وکړې. خو د درد اندازه يې پخپله تا پورې اړه لري. که ته همداسې خوځېږې راخوځېږې او خپلې عضلې شخې ونيسې نو د پيچکارۍ درد او برېښ به څو ځله زيات شي خو که ته په بشپړه توګه ځان غلى ونيسې نو په درد به يې پوه هم نشې.) د دې خبرو له اورېدلو وروسته په مشکله سره د ماشومانو په غبرګون باندې باور کېدلى شي: ( خلاصه شوه؟ دې خو هيڅ درد نه درلود.) دلته به تاسو د خپل ماشوم په ناتوانۍ باندې پوه شئ خو په عين حال کې ددې لامل ګرځي چې د پيچکارۍ په هکله يې نظر واوړي او په راتلونکي کې يې ښه وزغمي. مثلاً تاسو پوهېږئ چې ستاسو ماشوم نشي کولى چې د پيچکارۍ درد وزغمي او د درد په اندازه کې بېخي مبالغه کوي. ځينو ته بيا دغه پورته ياده شوې لاره ظالمانه ښکاري خو په هر صورت له نورو لارو څخه ډېره زياته په بشردوستۍ ولاړه طريقه ده. نورې لارې دا هم کېدلى شي چې ماشومان وهڅول شي او ورته تحريک کونکې خبرې وشي چې ښه نتيجه نه ورکوي.

اوس غواړم چې په هغو کارونو باندې رڼا واچوم چې تاسو يې بايد ترسره کړئ ، ځينې ميندې او پلرونه په دې باور دي چې بايد د ډاکټر له ملاقات څخه وړاندې له ماشومانو سره ښې اوږدې خبرې کول اغېزمنې دي. کله چې ميندې او پلرونه له کوم خطرناک حالت سره مخامخ کېږي نو د هغه په هکله زياتې اوږدې خبرې سره کوي. نو همدا وجه ده چې ځينې وخت اوږدې خبرې ماشومانو ته نورې اندېښنې ورزياتوي. ما چې څومره پام کړى دى نو لنډې او ګټورې خبرې ډېره ښه نتيجه ورکوي. داسې ميندې او پلرونه هم پېژنم چې د ډاکټر له ملاقات څخه دوه اونۍ وړاندې خپل ماشوم د معاينې لپاره په خپلو خبرو چمتو کوي چې په دې کار سره ماشوم ګيچ او سربداله کېږي. دا سمه خبره نه ده چې يو درې کلن ماشوم ته ووايو چې لومړۍ ځو د انا کره او بيا له هغه ځاى څخه معالج ډاکټر ته ځو. اوږدې څرګندونې هم بې ګټې دي. د ډاکټر تر ملاقات وړاندې ماشوم ته بايد په دې ډول خبر ورکړل شي: ( موږ د ډاکټر ليدلو ته ځو ، ځکه هغه غواړي چې پوه شي ته څومره غټ شوى او قوى شوى يې.) هر څومره چې ماشوم وړوکى وي هومره بايد دغه خبر لنډ او د ډاکټر ملاقات ته نژدې ور کړل شي. د يوې معمولي معاينې لپاره موږ کولى شو چې له ماشوم سره په همغه ورځ خبرې وکړو.

د مرګ په هکله د ماشوم تصور

داسې فرض کړئ چې ستاسو اته کلن ماشوم له خپلې انا سره ډېرې نږدې اړيکې لري او کله چې تاسو له کور څخه بهر ياست او په کور کې انا له ماشوم سره يواځې پاتې ده ، په دې وخت کې انا ته د زړه سکته پيدا کېږي او مري او ستاسو ماشوم هيڅ کله دغه پېښنه نشي زغملى او نه يې په ذهن کې تېرېږي. نو اوس يې تاسو ورته څنګه توجيه کوئ چې په عقل سره هم ولاړه وي؟

اصولاً ښه خو داده چې مور او پلار يې له مرګ څخه کوم تصور لري هغه خپل ماشوم ته روښانه او تشريح کړي. له ډېرو داستانونو او کيسو څخه دې ډډه وکړي. که د ماشوم عمر هرڅومره وړوکى وي پورته تشريحات بايد هومره ورته لنډ ورکړل شي. بايد ماشوم ته داسې خبرې ونشي: ( انا دې په اوږده خوب ويده شوې) ، ( هغه په ژور خوب ويده شوې او بيا نوره نه را ويښېږي). په دې خبرو سره ماشوم ته د مرګ په اړه غلط تصور پيدا کېږي ، ماشوم خپه کېږي او له خوب کولو څخه يې ډار پيدا کېږي ، ګمان کوي چې که يو ځل ويده شو نو بيا به هيڅکله را ويښ نشي.

که تاسو تصميم ونيوه چې ماشوم ته مو د مرګ تصور ور وښيئ نو په دې ډول ورته ووايئ: ( هيڅوک نه پوهېږي چې له مرګ څخه وروسته به له ده سره څه کېږي خو موږ په دې باور لرو چې ….) په همدې ډول که کوم بل څوک ستاسو ماشوم ته د مرګ تصور بل ډول ور وښيي نو بيا ستاسو ماشوم د هغو مالوماتو په اوريدلو سره ګيچ او سربداله کېږي نه.

په هغه وخت کې چې تاسو خپل ماشوم ته د مرګ تصور روښانه کوئ نو تر ممکنه کچې پورې کوښښ وکړئ ترڅو د خپل ذهن په تصاويرو کې يې له ځان سره ګډ کړئ ، توپير نلري که تاسو مذهبي يا غيرمذهبي نظر لرئ. په دې ډول هم ورته ويلى شئ: ( ته خو ښه پوهېږې چې ستا انا ډېره ښه ښځه وه ، هغه به اوس په ښه ځاى کې وي ، ته پوهېږې چې هغه به په کوم ځاى کې وي؟) په دې ترتيب سره ستاسو ماشوم په خپل ذهن کې ښه تصويرونه راګرځوي او بيا خپله انا هلته ور ولي.

د اتم څپرکي پاى

موږ له خپلو ماشومانو سره مينه لرو خو دا مينه د هغوي په تشويق کولو او د هغوي د خپلواکۍ په منلو سره مالومېږي ، دغه نوې پېښه د ماشوم له پيدايښت سره سم پيلېږي او د ماشومتوب په اوږدو کې ادامه مومي. په ماشومانو کې د کاري ځواک د لوړتيا او په خپل ځان د باور پيدا کېدو لپاره د نورو له لوري تشويق ته اړتيا لري او موږ کولى شو چې د همدې پديدې د ساتنې او پرمختګ لپاره له هغې څخه ملاتړ وکړو.

يو له هغو لارو څخه چې موږ کولى شو خپلو ماشومانو ته مسؤليت وسپارو داده چې هغوي ته اجازه ورکړو ترڅو پخپله د خپلو تصميمونو نتائيج او پايلې تجربه کړي. د بېلګې په توګه : ملالۍ د ژبې د زده کولو په کورس کې نوم ثبت کړى او ښوونکي يې ورته اړوند کتاب ښودلى چې بايد له ځان سره يې ولري.

هغه راځي د کتاب نوم خپلې مور ته ښيي او مور يې ورته وايي چې لاړه شه ځانته دې له کتاب پلورنځي څخه کتاب را ونيسه. په دې وخت کې ملالۍ بهانه کوي ( مورې! نن مې حوصله نشته چې بهر لاړه شم ، زه غواړم چې د ټلويزيون پروګرام وګورم.) سبا ورځ ددې په ځاى چې مور يې خپلې لور ته کتاب ور په زړه کړي ، پرې دې ږدي چې لور يې د خپل تصميم مسؤليت په خپله غاړه واخلي او ټولګي ته د تللو چمتوالى پخپله ونيسي. مور يې موضوع ور په زړه نه کړه او سبا ملالۍ ښوونځي ته ولاړه ، بې له دې چې د ژبې د زده کړې کورس يې په زړه وي ، وروسته ملالۍ په ډېره بېړه کور ته راځي ځکه چې کورس ته د تللو لپاره يې چمتوالى نه و نيولى او په زده کړه کې له برخې اخيستنې څخه پاتې شوه.

نو د همدې لپاره په کار ده چې ماشومان پرېښودل شي ترڅو هغوي د خپلو تصميمونو پايلې او نتايج پخپله تجربه کړي او د خپلو کارونو مسؤليت په خپله غاړه واخلي.

څنګه کولى شو چې په ماشومانو کې د مسؤليت حس تقويه کړو؟

کله چې موږ په روښانه او غوڅ ډول له ماشومانو څخه وپوښتو نو هغوي دې ته اړ کېږي چې د هغو په هکله يوه ګړۍ فکر وکړي او د خپلو کړو وړو او له هغو څخه په لاسته راغليو نتايجو باندې غور وکړي. په ماشومانو کې د مسؤليت حس هغه وخت تقويه کولى شو چې هغوي ته د مسؤليت په ژبه لازم پيغام ورکړو.

خپل ماشومانو مو پرېږدئ چې پخپله تصميم ونيسي او ستونزې اوارې کړي.

فرض کړئ چې ستاسو ماشوم کور ته له خپلې اطلاعنامې سره راځي او تاسو ته خپله اطلاعنامه ښيي پداسې حال کې چې د پښتو لوست نمرې يې ښې نه دي ، وړاندې تر دې چې موضوع ته ننوځئ ، له هغه وپوښتئ ( د نمرو په هکله دې نظر څه دى؟) ( ما ډېره خواري کړې وه خو ارمان چې د پښتو په لوست کې مې چانس نه دى راوړى ، تصميم لرم چې خپله دغه ناکامي جبران کړم.) هغه ماشومان چې د خپلو کړو وړو په هکله د نظر څرګندونه کوي هغوي زده کوي چې په اغېزمنه توګه تصميم ونيسي او په سمه توګه ستونزې اوارې کړي. له خپلو ماشومانو سره مرسته وکړئ ترڅو خپلو انتخابونو  او له هغوي څخه لاسته راغليو نتايجو ته پوره پام وکړي: فرض کړئ چې ستاسو ماشوم وايي: ( نن مې حوصله نشته چې لامبووهلو ته لاړ شم ، ډېر ستړى يم.)

مور يې ورته وايي: ( آيا فکر کوې چې که نن د لامبووهلو تمرين ته لاړ نشې څه به پېښ شي؟)

ماشوم: ( امکان لري چې لارښود استاد مې له ډلې څخه وباسي)

مور يې : ( که له ډلې څخه وايستل شوې بيا به څه کوې؟)

له ماشومانو څخه داسې پوښتنې وکړئ چې باندې (څه) شوې وي نه په (ولې) باندې ، هغه پوښتنې چې په (څه) باندې شوې وي په هغو کې ماشوم ښه فکر کولى شي ، ور باندې ښه پوهيدلى شي او خپل کړه وړه په سمه توګه ارزيابي کولى شي.

د بېلګې په توګه: ( ته څه کار کوې؟) ( تصميم لرې چې څه کار وکړې؟) نه دا چې ورته وويل شي: ( ولې دې کورنۍ دنده نه ترسره کوې؟) دا ډول پوښتنې ددې سبب ګرځي چې ماشوم هغه کار ودروي په کوم کې چې لګيا دى او د پوښتنې په هکله غور وکړي.

هرڅومره چې ماشوم ته اجازه ورکړل شي ترڅو خپل کارونه په خپله وکړي هغه ته دا پيغام په ډېره ښه توګه القا کېږي چې ( زه ستا په هغو کارونو او مهارتونو چې د ودې په حال کې دي پوره ډاډ لرم.) که د مسؤليت په ژبه يې عادت کړئ په کراره کراره په ماشوم کې د خپلواکۍ غوښتنې د ودې نښې نښانې په ډاګه درته جوتېږي.

هغه کارونه چې ماشومان يې پخپله له باره وتلى شي مۀ يې ورته کوئ

د ماشومانو په لويولو او روزنې کې بايد يو څه حوصله ولرو. کله چې موږ تل خپلو ماشومانو ته کوم کارونه کوو بايد پدې فکر وکړو چې دغه کارونه چې ماشومانو ته يې ترسره کوو آيا ددې لپاره دي چې ماشومان موږ ته محتاج وي او د هغوي له دې حالت څخه د خوښۍ احساس وکړو او خپل ځان راضي وساتو.

پدې هکله يو قانون شته: هغه کار چې ماشومان يې ترسره کولى شي مۀ يې ورته کوه. کوم شي ته چې موږ اړتيا لرو هغه داده چې ماشومانو ته کار ونه کړو ولې هلته ورته ودرېږو او په ډېره حوصله سره خپلو ماشومانو ته اجازه ورکړو ترڅو د خپلو عضلاتو په زور سره هغه کار ترسره کړي.

که ماشومان د کور په چاپيريال کې چې له امن څخه ډک يو چاپيريال دى د انتخاب فرصت ونلري او په دې اړه يې تجربه هم نه وي تر لاسه کړي نو چې سبا ورځ ټولنې ته ور ګډېږي نو له ډېرو ستونزو سره به مخامخ شي. مطلب مې دا نه دى چې خپل ماشومان خپل سر ته پرېږدو چې د خپل ژوند ټول تصميمونه په خپله ونيسي. نه ، داسې نه ده هغوي ستاسو لارښوونو ته اړتيا لري او په لارښوونې کې بايد نه افراط وشي او نه تفريط.

يوه ورځ ملالۍ له اندېښنې سره کورته راځي او وايي چې يوې ښځې ترې غوښتي چې په اونۍ کې دوه ځلي د هغوي کور ته ورشي او د هغې لور ته د خامک ګنډول چل ور زده کړي. ( ملالۍ په نرم او له اندېښنې ډک غږ سره وويل: ته نه وايې چې څه وکړم؟ زه غواړم چې هم پيسې په لاس راوړم او هم له هغې سره مرسته وکړم). په ښکاره ډول هغې زما نظر غوښته چې ور باندې پوه شي. ما ددې په ځاى چې هغې ته خپل نظر ووايم ، له هغې څخه مې وغوښتل چې مسئله پخپله حل کړي. له هغې مې وپوښتل:

پخپله تصميم لرې چې څه وکړې؟ هغې ځواب راکړ ( زما خوښېږي چې هغې ته خامک ور زده کړم او يو څه پيسې هم لاسته راوړم خو بيا ملګرو او دوستانو او هم د کورنۍ دندې ترسره کولو لپاره وخت نشم پيدا کولى.) له هغې مې وپوښتل: ( ښه په اوس وخت کې درته کوم شى ډېر مهم دى؟) هغې وويل: ( په رښتيا بايد فکر وکړم ، زړه مې نه غواړي چې دا کار وکړم) ماته اسانه وه چې ورته مې ويلي واى چې کوم کار کول ورته ښه دي خو په دې ډول هغې وکولى شول ترڅو خپل موقعيت وارزوي او هغه څه چې د هغې په خپله ګټه دي ترسره يې کړي. په راتلونکي کې که بيا له داسې مسئلو سره مخامخ کېږي نو کولى شي په اړه يې پخپله تصميم ونيسي.

څنګه کولى شو چې لايق او بااستعداده ماشومان وروزو؟

ماشومان د يادولو ، ودې او له نورو سره د مرستې کولو له انګېرنې سره پيدا کېږي. هغوي په طبيعي ډول تمايل لري چې ځان د کورنۍ د يو مهم غړي په توګه احساس کړي. ددغو تمايلاتو په وړاندې زموږ غبرګون يا خو په هغوي کې د لياقت احساس تقويه کوي او يا خو يې کمزورى کوي.

داسې مجسم کړئ چې ستاسې ٤ کلنه لور د هګيو ټوکرۍ را اوچتوي غواړي چې له تاسو سره د خوراکي توکيو په راوړلو کې مرسته وکړي ، تاسو له هغې څخه د هګيو ټوکرۍ اخلئ او ورته وايئ : ( د هګيو ټوکرۍ ته لاس مه ور وړه هغه به ماتې شي ، ښه ده چې ته يو ځل غټه شې او بيا له ماسره مرسته وکړې) په حقيقت کې خو تاسو کولى شئ چې له هغې سره مرسته وکړئ ترڅو د هګيو ټوکرۍ ځاى په ځاى کړي. په دې کار سره ممکن څو هګۍ ماتې شي! خير دى هګۍ دې ماتې شي خو چې د ماشوم په راتلونکې باندې ناوړه اغېزه ونکړي. کله چې ماشوم په وار وار له کار کولو څخه منع شي په دې کار سره په هغوي کې د کوښښ انګېزه له منځه ځي او په هغوي کې دغه احساس راټوکېږي چې که د يو کار د کولو له بار څخه نشي وتلى نه بيا ولې ورکې کوښښ کوي او د وخت په تېرېدو سره ور کې دغه احساس تقويه کېږي. هغوي بيا باور نلري چې له نورو سره مرسته کولى شي. کله چې ماشومانو ته اجازه ورکړل شي چې د کور په کارونو کې مرسته وکړي نو په دې کار سره هغوي د غرور احساس کوي ځکه چې سم کار يې ترسره کړى.

ماشومان څه ډول نوي مهارتونه زده کوي؟

١.  د ماشومانو ښوونې ته ځانګړى وخت بېل کړئ ، ډېره ښه لاره چې ماشومان زده کړي چې د کورنۍ فعاله غړي دي نو په کار ده چې هغوي په لومړي سر کې دا زده کړي چې خپل بستره څنګه سمه کړي او خپل کالي څنګه په ترتيب کړي. څرنګه چې تاسو هره ورځ خپلو ماشومانو ته په وړو او ډول ډول کارونو کې لارښوونه کوئ هغوي زده کوي چې د کور په کارونو کې ګډون وکړي. په کار ده چې د ماشومانو د ښوونې لپاره يو وخت ځانګړى کړو. په دې وخت کې بايد تاسو پوره صبر او حوصله ولرئ چې خپل ماشوم ته يو نوى مهارت ور زده کوئ.

٢.  په ماشومانو انتقاد مه کوئ هغوي د نوي مهارت د زده کړې لپاره وخت ته  اړتيا لري تر څو يې په سمه توګه تمرين کړي ، ماشومان د نوي مهارت په تمرين کې له خطا سره مخامخ کېږي نو په هغوي انتقاد مه کوئ. کله چې ماشومان د نوي مهارت تمرين ترسره کوي نو هغوي له خپلو سترګو لاندې وساتئ ، که هغوي نشي کولى چې په يواځې هغه کار سرته ورسوي نو بيا ورسره مرسته وکړئ.

٣.  د ماشومانو له هڅو ستاينه کوئ ، دغه خبره مو تل په ياد وي چې تشويق د زده کړې پروسه ګړندۍ کوي ، په ډېرې حوصلې سره د ماشومانو کارونه له خپل نظر لاندې ساتئ ، ماشومانو ته باور او ډاډ ورکول هم له هغوي سره مرسته کوي چې يو نوى مهارت په ښه توګه زده کړي. کله چې د ماشوم کار ته ګورئ نو په داسې خبرو يې ډاډمن کړئ ( زه ډاډ لرم چې دا ځل به په دې کار کې بريالى شې) ( زه ډاډه يم چې که ته وکولى شې د کټ د سر څادر هوار کړې نو خوشاله کېږې) په دې ډول خبرو سره ماشوم تشويقېږي او د کار له کولو څخه خوند اخلي.

٤.  د زده کړې پروسې ته تفريحي بڼه ور کړئ ، تاسو کولى شئ چې خپلو ماشومانو ته د ميلمستيا په ډول چاى ترتيب کړئ ، په دې صورت کې کولى شئ چې خپلو ماشومانو ته ور زده کړئ چې په دسترخوان ته څنګه کښېني او کوم ادبونه خپل کړي. آن تر دې چې نانځکو ته د کاليو په اغوستلو سره هغوي ته ور وښيئ چې کالي څه ډول اغوستل کېږي او بوټونه څه ډول په پښو کېږي؟

٥.  ماشومانو ته د مهارت د زده کولو لپاره وخت ور کړئ ، موږ ته په کار دي چې ماشومانو ته د نويو مهارتونو د زده کړې لپاره وخت بېل کړو ، ښه لاره يې داده چې موږ بايد کارونه په بشپړه توګه ترسره نه کړو ځکه چې هغه برخه کارونه خپلو ماشومانو ته وسپارو چې هغوي يې له بار څخه وتلى شي.

انظباط څه ته وايي؟

موږ او تاسو ته انضباط يواځې په کوتک وهلو او په توره کوټه کې د بندي کېدو په مانا سره دي د بېلګې په توګه ( ته صبر کوه ! پلار به دې راشي او بيا به له خپلو کړو پښيمانه شې). موږ تل انضباط له رټلو سره يو شان بولو خو په حقيقت کې دغه دوې کليمې له يوې بلې څخه جلا ماناګانې لري. په رټنه کې د ماشوم روح ته صدمه رسېږي په داسې حال کې چې انضباط له يوې يوناني کليمې څخه چې (Desiplina) ده لاسته راغلې ، مانا يې (ښوونه او لارښوونه) ده. په حقيقت کې موږ خپلو ماشومانو ته ور ښيو چې په څه ډول خپل ځانته لارښوونه وکړي ياني ځاني منضبط (١) شي. په دې سربېره ماشومانو ته موږ حد او پوله ټاکو او هغوي ته د امنيت او خونديتوب حس ورکوو. کله چې ماشومانو ته انظباط له مينې سره يو ځاى ور زده کوو نو هغوي ته يو ډېر ښه پيغام ورکول کېږي ، هغه داسې چې: ( که د نا کاره کار د کولو اجازه هم در کړم خو له دې نه ډېر زيات ته ماته ارزښت لرې او دې ته هم نه ګورم چې ته څه کوې خو زه تاته په کافي اندازه اهميت درکوم ، د زده کړې لپاره مې درته ټولې هڅي په کار اچولي او وخت مې ورته بېل کړې).

موږ څه ډول کولى شو چې خپل ماشومان د خپل ځاني انضباط سره سم وروزو؟

ستاسو د انضباط د پوښتنې لپاره کوم داسې خارق العاده فارمول نشته چې ځواب يې شي. ستاسو لپاره کومه بشپړه طريقه نشته چې ماشومان مو په انضباط راشي ځکه چې هره طريقه له هر يوه ماشوم سره او يا په هر ځاى کې د تعميل وړ نه ده. يواځې يو کار ده چې موږ يې کولى شو هغه دا چې موږ پخپله د انضباط د مثبتو کړنو لپاره ځان متعهد وګڼو. اوس به د انضباط د اصولو په اغېزمنو کړنو باندې رڼا واچوو:

١.  له وړاندې ورته پروګرام ولرو:

فرض کړئ چې تاسو له خپل ماشوم سره بازار ته ځئ نو د کور او بازار په لار کې ماشوم په اونګارو پيل کوي او وايي: ( مورې ! زه د لوبو سامان غواړم ) او کله چې دوکان ته ننوځي نو بيا په چيغو پيل کوي او له دوکان څخه نه وځي. که مور وړاندې تر وړاندې د خپل ماشوم موقعيت درک کړى واى او کله چې دوي له کور څخه وتل خپل ماشوم ته يې هر څه ويلي واى نو موضوع به دومره نه لانجمنه کېداى. موږ کولى شو چې مخکې له مخکې د ځينو ستونزمنو کارونو مخه ونيسو  هغه په دې ډول چې ماشوم پوه کړو چې له هغه څخه څه تمه لرو او کله چې هلته ولاړ شي نو څه بايد وکړي او څه نه.

٢.  هره مسئله دې ته اړتيا نه لري چې ور کې مداخله وشي:

ځينو خبرو ته بايد اهميت ور نه کړل شي ، ډېرى وخت بايد موږ له ځينو کارونو څخه سترګې پټې کړو ځکه چې کله هم موږ يو کار له پام نه وغورځوو ماشومان يې هم پرېږدي. تاسو فرض کړئ ، که ستاسو ماشوم يوې ميلمستيا ته لاړ شي او ددې په ځاى چې يوه شيريني له قاب څخه واخلي ټول موټى په کې خښ کړي ، که تاسې ورته ووايئ ( دوې شيريني در واخله) ماشوم به مو درته ووايي ( زه درې شيريني غواړم) ښه تاسو په خپله دې موضوع ته فکر وکړئ ستاسې او د ماشوم په غوښتنه کې يواځې د يوې شيرينۍ توپير دى. له خپل ځان څخه پوښتنه وکړئ چې آيا يوه شيريني دومره ارزښت لري چې ور باندې انرژي مصرف شي؟ آيا دا به ښه وي چې په خپل نظر ټينګ ودرېږې او که له خپل نظر څخه تېر شې؟ دا ډول پوښتنې له تاسو سره مرسته کوي ترڅو په يو جنجال کې تر ګډېدو وړاندې لږترلږه فکر وکړئ.

بايد تل په يوه مسئله کې د لاس وهنې او نه لاس وهنې ترمنځ تعادل وساتل شي.

٣.  په ماشومانو کې د مرستې کولو حس پياوړى کړو:

هر کار چې ماشومان کوي ددې لپاره يې کوي چې غوښتنې او اړتياوې يې په ښه توګه تامين شي. کله چې ستاسو ماشوم يو ناکاره کار ترسره کوي نو له خپل ځان څخه پوښتنه وکړئ ( ددې کار په کولو سره څه غواړي چې بيان يې کړي؟)

يوه ورځ يوې ښځې داسې ويل: ( لور يې ګستاخه او ژبه وره ده ، تل غواړي چې خپله خبره يې وي ، په خپله خبره ټينګه ولاړه وي ، تل ځواب د ژبې په سر ګرځي.)

ددغې مور د خبرو له اورېدو مې لږ وروسته پام شو چې د هغوي په کور کې مقررات او اصول نشته ترڅو د هغو په رڼا کې ماشومه ځان خوندي احساس کړي.

آيا سرتمبه ګي ، په خپله خبره ټينګار او ګستاخي کېداى شي مثبت اړخ ولري؟ هوکې ، له بل اړخ څخه که د نجلۍ د مور خبرو ته وګورو نو نجلۍ خپلواکه ، د غښتلې ارادې څښتنه او د ټينګې عقيدې لرونکې ستايلى شو. هغه ماشومان چې تل همداسې ګستاخي کوي نو ښه ده چې هغوي ته هر وخت د انتخاب اجازه ور کړو د بېلګې په توګه:

آيا که خوښه دې وي ، نن ته دسترخوان هوار کړه او ډوډۍ ور باندې کښېږده ، که خوښه دې وي ، نن ته بسترې منظمې کړه ؟ کله مو چې تصميم ونيوه د خپلو ماشومانو رفتار بدل کړئ نو تل په دې لټه کې اوسئ چې د ماشومانو په رفتار کې ښه والى رامنځته شي نه دا چې په يو دم د کمال حد ته ورسېږي ، او تل په خپل نظر ټينګار مه کوئ چې ستاسو ماشومان بايد هغو هيلو ته ورسېږي کوم چې تاسو يې ورته غواړئ.

کله چې موږ په ماشومانو کې د رفتار د ښه کېدو پرمختګ حس کړ نو ښه  ده چې هغوي ته يې ور ياده کړو په دې کار سره ماشومان تشويق کېږي ترڅو په راتلونکي کې ډېر زيات کوښښ وکړي او داهم زده کوي چې لوړو هدفونو او موخو ته د رسېدلو لپاره واړه ګامونه هم شته چې بايد واخيستل شي.

٤.  خپلې غوښتنې په ډېره خاصه توګه او له مثبتې توقع سره سم بيان کړئ:

که موږ خپلې غوښتنې په مثبت ډول بيان کړو نو ماشومان په ښه توګه د مرستې لپاره ځان چمتو کوي. د بېلګې په توګه ، ددې په ځاى چې ماشوم ته ووايئ ( نور دا ګډوډي بس کړه) ښه ده چې داسې ورته ووايئ ( د لوبو سامان دې همدا اوس ، سمدستي ټول کړه) يا ددې په ځاى چې ( پام کوه! شيدې تويې نه کړې) ښه ده که ورته وويل شي ( زه ډاډه يم چې شيدې نه درنه توئيږي).

٥.  قصداً خپلې غوښتنې په مؤدبانه ډول بيان کړئ:

هغه ژبه چې تاسې يې د غوښتنې په وخت کار وئ پخپله د غوښتنې په اغېزمنتوب باندې ډېر زيات تاثير لري. يوه اشتباه چې ډېرى ميندې او پلرونه يې کوي هغه داده چې کله دوي له خپلو ماشومانو څخه د څه شي غوښتنه کوي هغه په ډېره مؤدبانه توګه کوي خو د پوښتنې په بڼه يې مطرح کوي. د بېلګې په توګه ددې په ځاى چې ووايي ( سپوږمۍ! آيا خوښېږي دى چې پارک ته له تګ وړاندې خپلې نانځکې ټولې کړې؟) ښه ده چې داسې ووايي (سپوږمۍ ! هر وخت دې چې خپلې نانځکې ټولې کړې بيا پارک ته ځو.)

کله چې موږ خپله غوښتنه د پوښتنې په بڼه مطرح کوو سره ددې چې مؤدبانه هم وي خو په دې ډول سره ماشومانو ته موږ د انتخاب اختيار ور کوو په داسې حال کې چې دې کار ته زموږ پام نه وي. بيا چې کله ماشوم د (نه) ځواب راکړي بيا خوابدي کېږو ځکه چې هيڅ داسې تمه ترې نه لرو. نو په ياد ولرئ چې که تاسو کله هم د (نه) د اورېدلو توان په ځان کې وينئ نو بيا خپله غوښتنه د پوښتنې په بڼه مطرح کړئ . نو ددې لپاره پوښتنه مه کوئ بلکې امر ور باندې وکړئ.

٦.  محدود او نامحدود انتخابونه:

خپل ماشومانو ته د انتخاب حق ور کړئ ، ځينې وخت د انتخاب ورکول ډېر مؤدبانه ، اغېزمن او مناسب کار ګڼل کېږي او ځينې وخت بيا د ماشوم د مرستې د جلبولو لپاره تر ټولو غوره لاره شمېرل کېږي. تاسو په فکر کې شايد تېر شي چې که ماشوم ته د انتخاب حق ور کړو نو دا به د تسليمېدو په مانا سره وي خو مسئله داسې نه ده . کله چې موږ ماشومانو ته د انتخاب اجازه ور کړو نو په حقيقت کې موږ له ماشومانو سره مرسته کو ترڅو هغوي د ځينو شيانو د مسؤليت منلو په اړه يو څه زده کړي او په دې ډول موږ هغوي د يو خپلواک فرد په څېر چمتو کوو.

موږ بايد پام وکړو چې انتخاب په دوه ډوله دى: يو يې محدود او بل يې نامحدود. کله چې ماشوم ته تاسو د يو شي په هکله د نامحدود انتخاب اجازه ور کړئ نو بيا په هغه انتخاب کې هر شى شاملېږي. د بېلګې په توګه ( ګرانه! غواړې چې چېرته ولاړ شو؟) هغه کولى شي چې درته ووايي : ( د سپوږمۍ کرې ته ځو ) دې ته نامحدود انتخاب وايي. که اوس ماشوم ته ووايئ: ( ستا خوښه ، چې پارک ته ولاړ شو که لوبغالي (سټيډيوم) ته ) دې ته محدود انتخاب ويل کېږي ، تاسو هم کولى شئ چې خپلو ماشومانو ته د محدود انتخاب اجازه ورکړئ. کله چې څوک ماشوم ته د نامحدود انتخاب اجازه ور کړي او څه باک و نه ګڼي چې هر څه غواړي بايد ورته برابر شي نو بيا داسې وخت راځي چې بيا  د ماشوم د غوښتنو د برابرولو حوصله له لاسه ور کوي او له ګڼو ستونزو سره مخامخ شي او بې ځايه ماشوم ته په غوسه کېږي. که فکر وشي نو د ستونزو لپاره خپله لويانو لاره هواره کړى نو بيا دې ترخې شيبې هم په حوصلې سره تېرې کړي.

٧.  په ډېره حوصله او ډاډ سره خبرې کول:

کله چې موږ غږېږو د غږېدا آواز بايد زموږ غوښتنې تائيد کړي. موږ چې کله ماشومانو سره خبرې کو بايد ډاډه ، جدي او په پوره اطمينان سره خبرې وکړو. کله چې موږ پخپله نفسي کمزوري ولرو نو بيا را باندې شاوخوا تنګه شي او په چيغو او زور خبرې کو ، که هر څومره موږ خپل غږ لوړو هومره خپل اغېز له لاسه ور کوي . موږ اړ يو چې په ښه ډاډه او آرام و اوسو او هغوي ته ددې اجازه ور کړو چې زموږ دغه انګېرنه چې له دوي څخه د خبرو  د اورېدو تمه لرو په ښه توګه ور ورسېږي. کله چې تاسو غواړئ چې په خپلو خبرو باندې ټينګار وکړئ نو د خبرو کولو په وخت بايد خپلې سترګې د ماشوم په سترګو کې وګنډئ تر هغه ورته ګورئ ترڅو چې مو خبره نه وي خلاصه په دې ډول سره خپل د تاکيد او ټينګار نه ډک پيغام ماشوم ته ور انتقالولى شئ. 

د اووم څپرکي پاى

ژباړه: له بي بي سي ويپاڼې څخه

هغې ښځې، چې په لومړي ځل ورته بشپړ تخمدان پيوند شوی و د خپلې لور د پیدا کېدو په اړه خبرې کړې دي.

تېر کال ( سوزان باتشر) نومې ښځې ته د هغې د خپلې خور يو تخمدان پيوند کړل شو. دا ځکه چې د هغې عمر زيات شوی و او د ماشوم د پيدا کېدو تمه يې پرې شوې وه او په دې کار سره هغې دا توان پيدا کړ، چې د ماشوم مور شي.

د سوزان لور ، مايا نومېږي، په اصل کې د هغې خورزه هم کېږي، چې د نومبر د مياشتې په يوولسمه د لندن په پورټلنډ روغتون کې وزېږېده.

۳۹ کلنې سوزان د ډيلی ټلګراف ورځپاڼې ته وويل، چې لور يې يوه ( معجزه ) ده.

هغې وويل: ( تر اوسه مې باور نه راته، چې زه به لومړۍ ښځه و اوسم، چې د بشپړ تخمدان له پيوند څخه وروسته به د ماشوم مور شم خو زه ډېره زياته یواځې د ډاکترانو منندويه يم، چې په دې کار کې يې له ما سره مرسته وکړه او له خپلې خور څخه هم مننه کوم، چې خپل يو تخمدان يې ماته ډالۍ کړ. )

سوزان خپله خبره داسې وغځوله: ( زه ډېره خوشبخته يم، چې داسې يو فوق العاده فرصت راته را کړل شو. داسې فرصت، چې د بشپړوالي احساس راکوي. په لومړي ځل مې، چې خپله لور ولېده نو په سترګو کې مې اوښکې راغلې. هغه په واقعيت کې يوه معجزه ده. )

پايلو ته هيله

کله چې د ميرمن باتشر د اميندوارۍ دوره بشپړه شوه نور نو ډاکټرانو د زېږون دردونو ته ونه کتل او د سيزارين جراحي عمليات يې ورباندې ترسره کړ.

هغې ډيلي ټلګراف ورځپاڼې ته وويل، چې زما د اميندوارۍ او د زېږون داستان به شنډو او ناهيلو مېرمنو ته ډېر په زړه پورې وي.

مېرمن باتشر د المان ده، مېړه يې سټیفن نومېږي، چې د څلويښتو کالو دی. هغه د خپل واده نه دولس کاله وروسته متوجه شوه، چې ماشومان يې نه کېږي خو دوی دواړه په لومړي ځل د تخمدان له پيوند څخه وروسته په طبيعي ډول د ماشوم لرونکي شول.

د تخمدان پيوند يې د ډاکټر ( شرمن سيلبر) له لوري ترسره شوی دی. هغه د امريکا په ميسوري ایالت کې د سن لوئيس اميندواره کېدو په مرکز کې کار کوي.

هغې وړاندې تر دې د تخمدان د يوې برخې پيوند ترسره کړی و خو سوزان هغه لومړی مېرمن ده، چې د بشپړ تخمدان پيوند ورته په لومړي ځل شوی دی.

ډاکټر سيبلر د امريکا د ناميندوارۍ د درملنې د متخصصانو ټولنې يوه کنفرانس ته، چې اونۍ وړاندې په سانفرانسيسکو کې تر سره شو د سوزان د لور د زېږېدو زېری ورکړ.

هغه د کنفرانس ګډون کوونکو ته وویل داسې احتمال شته، چې د بشپړ تخمدان پيوند به د تخمدان د لږې برخې له پيوند څخه ډېر دوام وکړي او ممکن ددې امکان رامنځته کړي، چې د ښځو تخمدانونه د زيات وخت لپاره د هغوی له بدن نه بهر وساتل شي.

هغه وويل داسې امکان ددې سبب ګرځي، چې ښځې نور له دې ونه ډارېږي، چې د عمر په لوړېدو به د دوی د ماشوم زېږولو توان له منځه ولاړ شي او  کولی شي چې په خوښۍ سره د ډېر وخت لپاره هم د ماشوم مور و اوسي. 

پايله

په نړۍ کې ډېرې داسې مېرمنې شته، چې ماشومان نه لري او شنډې يې بولي. د طبي کتنو څخه وروسته ورته داسې جوته شوې وي، چې ستونزه د ښځې په مېړه کې نه بلکې د هغې خپل تخمدانونه د کار نه وي. نو په تېر وخت کې خلکو زياتې هلې ځلې کولې ترڅو دا ستونزه هواره کړي. خو دا اوسنی خبر په رښتيا هم ډېر ښه خبر دی او په ځانګړې توګه شنډو ښځو ته. په دې خبر سره په زبات ورسېده، چې تخمدان هم د نورو غړیو په څېر پيوند کېدلی شي او لکه د خپل هغه په څېر کار کولی شي. نور دې شنډې ښځې نه ناهيلې کېږي. دوی کولی شي، چې ځان ته له بلې ښځې څخه تخمدان واخلي او بيا يې ځان ته پيوند کړي البته دا کار هم د هر چا تر وس پوره نه دی خو بيا هم ښه شوه، چې دا امکان هم خلکو ته په ګوتو ورغی.

پای

ژباړه: له بي بي سي ويبپاڼې څخه

په روماتيزم باندې د څېړنو پر وخت په سويډن کې د مالمو پوهنتون په روغتون کې ۱۳۶ ښځې له ۵۴۴ ښځو سره پرتله شوې او شرايط يې وڅېړل شول.

دوی د خپلو څېړنو پر مهال دا ومونده ، چې په هغو ميندو کې د روماتوئيد ارټرايټيس پېښې سم په نيمه لږې وې کومو چې ۱۳ مياشتې او يا له دې څخه هم زياته موده خپلو ماشومانو ته تی ورکړې و د هغو ښځو په نسبت، چې دوی خپلو ماشومانو ته تی نه وو ورکړی. هغه ميندې، چې له يوې مياشتې څخه نيولې بيا تر

۱۲ مياشتو پورې خپلو ماشومانو ته تی ورکوي په هغوی کې د يادې شوې ناروغۍ د پېښې خطر ۲۵ ٪ کې را کمېږي.

څېړنو دا هم په ګوته کړې کومې ښځې، چې په اسانۍ سره ماشومان را وړي او بيا خپلو ماشومانو ته تی نه ورکوي دوی د بندونو د روماتيزم له ناروغۍ څخه خوندي نشي پاتې کېدی.

په بريټانيا کې نژدې ۴ لکه خلک دغه ناروغۍ لري.

څېړنو دا هم روښانه کړې، چې د بندونو په روماتيزم باندې د نارينه و په نسبت ښځې دوه برابره زياتې اخته کېږي.

دا څرګنده ده، چې کله کومه مور خپل ماشوم ته تی ورکوي نو په وينه کې يې د اوکسي توسين په نوم د هورمونو کچه لوړېږي او ددغه هورمون په نتيجه کې د اضطراب د هورمون کچه را ټيټېږي، د وينې فشار را کمېږي او په ټوله کې د ښځې روغتيا ته ګټه رسوي.

همدارنګه ماشوم ته تی ورکول د يو بل هورمون کچه هم لوړوي، د هغه نوم پرولکټين دی. دغه هورمون د معافيت سيسټم پاروي او تنبيه کوي يې او له همدې امله ممکن د روماتوئيد ارټرائټيس يا د بندونو روماتيزم مخه نيسي.

بېلا بېلې پايلې او نتيجې:

د روماتيزم د څېړنو د کمپاين طبي مشر پروفيسور الن سيلمن وويل، چې دغو څېړنو له پخوانيو څېړنو څخه مختلفې نتيجې په لاس راوړې دي.

هغه وايي: ( په پخوا وخت کې موږ تی ورکول د روماتيزم لپاره د خطر يو فکټور ګاڼه هغه هم په يوه کوچنۍ ډله ښځو کې، چې له لومړي ماشوم زېږېدلو لږ وروسته ورته پيدا کېږي.

دلته يو لږ شانته اختلاف تر سترګو کېږي او يو اوږد مهاله خطر ګڼل کېږي. په بل ډول باندې بايد داسې وويل شي، هغه ښځې، چې خپلو ماشومانو ته تی ورکوي هغوی ممکن د روغ ژوند لپاره وهڅوي د هغو ښځو په نسبت، چې تی نه ورکوي خو موږ يې په ميکانيزم باندې نه پوهېږو، چې په بشپړ ډول يې روښانه کړو او په دې برخه کې دومره کافي کار هم نه دی شوی.)

د روماتيزم د يو داوطلب مرکز ډاکټرې مېرمن راچيل هانس وويل: ( ددې څېړنو په زړه پورې او حيرانونکې پايلې ښيي، چې څومره موږ نور هم اړتيا لرو ترڅو پدې ناروغۍ او لاملونو يې بايد پوه شو.)

خو هغې زياته کړې: ( دا مهمه ده، چې ښځې داسې حس کړي، چې دوی ښه پېژندل شوې لاره د ځان لپاره ټاکلې ده او د هغې په بنسټ سره د خپل ژوند روغتيا ساتلی شي او د تي ورکولو په ټولو اړخونو باندې يې ځان پوه کړي.)

ماشومانو ته د خوړو په اړه يوې سروې، چې پروسږ کال د می په مياشت کې خپره شوې وه راغلي، چې ډېری ښځې د حکومت له لوري په ورکړل شويو لارښونو باندې عمل کولو کې پاتې راغلې دي، چې په سلو کې له يوې څخه هم لږ ښځې له زېږون څخه وروسته تر شپږ مياشتو پورې خپلو ماشومانو ته تی ورکوي.

دا په داسې حال کې ده، چې په بريټانيا کې ۷۶ ٪ ښځې خپلو ماشومانو ته تی ورکول پيل کړي دي – دغه اندازه له ۲۰۰۰ ز کال څخه را پدې خوا ۷ ٪ زياته شوې ده - ډېری يې بيا په څو اونيو کې دننه له پوډري شيدو څخه ګټه پورته کوي.

له نيمايي څخه لږ ميندې تر هغه پورې خپل ماشوم ته تی ورکوي، چې ماشوم يې د شپږو مياشتو شي خو بيا يواځې څلورمه برخه يې له شپږو مياشتو وروسته هم تی ورکوي.

څېړنو د اميندوارۍ ضد ګوليو رول ته هم کتلي دي، چې پخوا وخت کې د روماتيزم د خطر په کمولو کې ور باندې حساب کېده.

داسې ګڼل کېده، چې دغه د اميندارۍ ضد ګولۍ يو خوندي رول لري دا ځکه چې دغه ګولۍ هم هغه هورمونونه په ځان کې لري، چې د اميندارۍ پر وخت د ښځو په وينه کې يې کچه لوړېږي.

خو دغې څېړنې په لاس راوړي دي، چې کومې ګولۍ د اميندوارۍ د نه کېدو له امله د خولې له لارې اخيستل کېږي هغه نشي کولی، چې ښځې د روماتيزم له ګواښ څخه وژغوري.

پای

څېړونکو د ويټامينونو خوړل د انسان د سلامتيا لپاره اغېزمن نه دي بللي بلکې د هغوي د تاوان خبرداری يې ورکړی.
د ۶۷ مختلفو څېړنو پايلو ښودلې، چې د ويټامينونو بشپړونکي درمل خوړل کوم چې انټی اوکسيډانټ اغېز له ځان سره لري نه يواځې داچې د انسان عمر نشي اوږدولی بلکې په زياتو پېښو کې ناڅاپي مرګ له ځان سره لري.

په ډنمارک کې د کوپنهاګ پوهنتون څېړونکو ويلي دي، چې د ويټامينونو بشپړونکي درمل خوړل يانې ويټامين اې او ويټامين اي د انسان د بدن د معافيتي سيسټم په طبيعي پروسه کې مداخله کوي.
د همدې څېړونکو په وينا د بيټا کاروټين، ويټامين اې او ويټامين اي خوراک د مرګ احتمال لاپسې زياتوي.
په څېړنو کې له پورته ياد شويو ويټامينونو سربېره ويټامين سي او سلينيوم هم ګډون لري.
پخوا داسې ګڼل کېده، چې دغه ويټامينونه د خپل ځانګړي خاصيت له مخې، چې انټي اوکسيډانټ يې بولي، د بدن مضره آزاده راډيکالونه خنثی کوي او حجرې يې له ضرر څخه ساتي.
آزاد راډيکالونه د سرطان او د زړه د ناروغيو لپاره د لامل په نوم پېژندل شوي دي.

( ښه شيان خورئ)
د څېړنو پدې مطالعه کې هغه څېړنې له نظر څخه تېرې شوې دي، چې په ۲۳۳ زره تنو باندې ترسره شوې وې. پدې ډله خلکو کې، چې ورباندې څېړنې ترسره کېدې هم ناروغ او هم روغ کسانو ګډون درلود او دوی ټولو د ويټامينونو بشپړونکي درمل خوړل.ډنمارکي څېړونکي وروسته له څېړنو څخه دې پايلې ته ورسېدل، چې د ويټامين اې خوړل په دغو کسانو کې ۱۶٪ د مرګ ګواښ زيات کړی و. دغه اندازه د بيټاکاروټين لپاره ۷ ٪ او د ويټامين اي لپاره ۴ ٪ کې وه.

د څېړونکو پر وينا پدې څېړنو کې د ويټامين سي خوراک نه کوم مثبت او نه منفي اغېز له ځان سره درلود. دوي په ويټامين سي او سلينيوم باندې د لا زياتو څېړنو وړانديز کړی.
د بريټانيا روغتيا وزارت له خپلو خلکو څخه وغوښتل، چې له دې وروسته دې د مصنوعي ويټامينونو پر ځای خپله د ويټامينونو اړتيا له خوراکي شيانو څخه پوره کوي.
پای

بي بي سي ويب پاڼه، مې کال ۲۰۰۸ ز

د ويرجينيا طبي پوهنتون ۵۰۰۰ کورنۍ له خپلو څېړنو لاندې نيولې دي او د هغوی په ماشومانو کې يې د ژبې ودې ته خپل پام را ګرځولی دی او دغه لاسته راوړنې يې لرلې دي. دوی داسې ماشومان هم ليدلي دي، چې د هغوی په ميندو کې د ژور خپګان نښې نښانې او اندېښنې ليدل کېدې خو په ماشومانو کې يې څه اغېز نه تر سترګو کېده.څېړونکو ويلي دي، چې که ماشومان د دوو کلونو په عمر کې وي دوی له خپلو پلرونو څخه، چې په ژور خپګان باندې اخته وي د هغو ماشومانو په نسبت، چې پلرونه يې دغه ناروغۍ نه لري يو اعشاريه پنځه توري لږ زده کوي. په ماشومانو کې د تورو د زده کولو کلنۍ منځنۍ اندازه ۲۹ توري دی.

دغه څېړونکو په نوی ساينټيسټ کې داسې ليکلي دی، چې دغه لږه اندازه توري زده کول به له دې امله وي، چې په ژور خپګان باندې اخته پلرونه له خپلو ماشومانو سره په لږه اندازه په لوست کې برخه اخلي.

ددې څېړونکې ډلې مشر د ماشومانو د ارواپوهنې متخصص جيمز پاولسن و، چې له ۵۰۰۰ کورنيو سره يې په دې اړه ځېړنې ترسره کړي. په دې څېړنه کې د هغو ماشومانو عمر

۹ مياشتې و، چې ۱۴ ٪ ميندې يې په ژور خپګان باندې اخته وې او ۱۰ ٪ داسې وو، چې پلرونه يې په ژور خپګان باندې اخته وو.

څېړونکو د ژبې وده او انکشاف او په دې باندې د ژور خپګان اغېزې داسې ارزولې، چې تر دوه کلنۍ پورې ماشومان ۵۰
 عام لغاتونه او کليمې زده کوي او په همدې بنسټ سره يې اندازه واخيسته.

هغو ماشومانو، چې څېړنې ورباندې کېدې او د دوه کلنۍ په عمر کې وو په هغوی کې په منځني ډول له ۵۰ لغاتونو يا کلمو څخه دوی يواځې ۲۹ کلمې زده کړې وې.

په هغو کوچنيو ماشومانو کې، چې له خپلو همزولو سره لوبې کوي يا د ماشومانو ټالونو ته ځي د وينې په سرطان (ليوکيمی) باندې يې د اخته کېدو احتمال ۳۰ ٪ کې را ټيټېږي.امريکايي څېړونکو په ۲۰ زره ماشومانو باندې خپلې څېړنې کړې دي، چې په هغو کې شپږ زره کسان يې د وينې په سرطان باندې اخته وو. د دوی له ډلې څخه يې د ۱۴ پېښو څخه دا په لاس راوړې، چې د ماشومانو په خپل منځ کې اړيکې لرل د وينې سرطان يانې حاده لمفوبلاسټيک ليوکيمي په را څرګندېدلو باندې ښې اغېزې کوي.

په کوچنيو ماشومانو کې د وينې د سرطان ۸۰ ٪ کې پېښې همدا حاده لمفوبلاسټيک ليوکيمی جوړوي او معمولاً په هغو ماشومانو کې ليدل کېږي، چې عمر يې له دوو څخه تر پنځو کلونو پورې وي.