خدای دې د همدغو اتلانو د اتلولۍ په برکت د جنګ جګړو لمن زموږ له ګران هیواد افغانستان څخه ټوله کړي.
د واحد، سمسور او ودان افغانستان په هیله
په ډېره مينه
اشرف غیرت
د مرڅلې مجلې مسوول چلوونکی
غزني – افغانستان

غزنى اونوم يي
سريزه
دهيواد دنامتو مؤرخ احمدعلي کهزاد په وينا :
{دزابلستان مرکز،غزنى چي په تيرو وختونوکې ديفتلي پاچهانو (زاوليانو) دسترې واکمنۍ مرکز ؤ، دناصرداولاد په تيره ديمين الدوله ابوالقاسم محمود اوشهاب الدوله مسعود په روښانه دورو کې ديوې پراخې امپراطورۍ زړه شو چي لمنه ئي له رى او اصفهان (سپاهان) دګنګ تر څنډو ويړه وه.
دغزنويانو سترو پاچهانو چي په غښتلي اراده ،تدبيراوسياست يي په دي پراخه سيمه کي دوه پيړۍ حکومت وکړاو دغزنې روحانيونو، فلاسفه وو،پوهانو او اديبانو په نړۍ کې ترهغه په زياته برخه کې دتمدن ، فرهنګ او زموږ دادبياتو پاڼې وغوړولي، تر ننه چې زرکلونه ورباندې تيريږي هم دهغه نيک مرغه زمانې شواهد او اثارپاته دي.
دغزنويانو پاچهې چې دڅلورمي او پنځمې هجري پيړيو،يو روښانه څپرکى دى،دمنځنۍ ختيز اواسلامې نړۍ په تاريخ کې ځانګړى ځاى لري چي هيڅوک يي له اهميت څخه انکارکولاى نشي.}
غزنى چي يو وخت يي دخپلې ښکلا،پراختيا، دتمدن اوفرهنګ غناء ورته دعروس البلاد نوم ورکړي ؤ، دهند پراخې سيمي ته ددين او فارسي ژبې درسيدلو غښتلى مرکز ؤ. په هندکې ددين دخپريدلو ، هلته ددينې تحقيق اوليکنو، دفارسي ژبې دادبياتودغوړيدلو اوپه راوروسته کې داسلامي واکمنيو دجوړيدلواصلي لامل همدا دغزنويانو جُهد اوجهاد ؤ.
غزنى که له يوه لوري دفتوحاتو او دپاچهانو ددبدبې اوعظمت مرکز ؤ، له بل لوري دعلم ، ادب، تمدن او فرهنګ مرکز هم ؤ . نن چي کوم زيارت دجمع اولياء په نوم په غزني کي ياديږي،شواهد ښيې چي دا د هغه مسجد محراب دى چي دمحمودپه زمانه کې به په سلګونوپوهان، عارفان ،شاعران اوليکوالان په هغه کې دالله جل جلاله حضورته په لمانځه ولاړ وو.
دغزنى دهغه مهال پراختيا له ننني ښارسره نه پرتله کيږي،نننۍ کروندې اوشخصي ودانۍ چې ليدلي کيږي، هغه ټول دغزنې دښار، پوځې ځايونه ،د دفتري ودانيواومرکزونوميدانونه وو. بالاحصار يي دولتي اوپوځې مرکز ،روضه يي ميلمستون ، نانى يي دپوځيانو د ډوډۍ پخولو مرکز ؤ .
که له غزني څخه فاتحين ،مجاهدين او پوځيان ترهند پورې تلل خو دنړۍ له ګوټ، ګوټ څخه ورته علماء، روحانيون ، مؤرخين ، ليکوالان او شاعران راتلل.
که فاتحين له توري سره فتوحاتو ته تلل ورسره قلموال له قلم سره په همداسې پوځي کاروانونوکې دتحقيق اوليکنې لپاره ملګري وو.
دابوريحان البيروني مشهورکتاب (تحقيق ماللهند) دهمداسې فاتحانه سفرونولاس ته راوړنه ده.
دغزنويانو له دورې راپه دې خوا، آن موږ ته رانژدې وختونوکې هم غزنى دعلم او فرهنګ اشخاص او مرکزونه درلودل .
دافغانستان داساسي قانون په دوره کې چي نيمه ازادي پکې خلکو ته ورکړل شوه ، په ښې ، کيڼ او منځنيو فکري جريانونوکې، مرحوم غلام محمد نيازى په افغانستان کې، دمصر داخوان المسلمين په فکر برابر داسلامي نهضت مؤسس (دجمعيت اسلامي په وينا)،په افغانستان کې دروسي کمونيزم مؤسس، نورمحمده ترَکى ، دسوسيال ديموکرات ،مساوات دګوند مؤسس او دهمدې دورې دوهم صدراعظم، محمدهاشم ميوندوال ،غزنې ولايت ته منسوب کسان وو.
په علمې مراکزوکې چي داهميت مرکز ليدل کيده ، هغه دنورالمدارس مدرسه وه چي دفضل عمر (نورالشمايخ رحمه الله)له لورې يي په ١٣٦٠هـ ق کال اساس اېښودل شوي ؤ،دوخت له شرايطو سره سم مشهوراو دخدمت مصدراومرکز ؤ.
په هرحال، دغزني ولايت دتيرتاريخ روښانتيا وه چي داسلامي هيوادونو دعلمي ، فرهنګې او روزنيزسازمان له لوري، غزنى داسلامي تمدن پايتخت غوره شو اوددې لپاره دښاردعظمت دياد مراسم به په ١٣٩٢ هـ ش (٢٠١٣م) کال ترسره کيږي.
له روسانوسره دجهاد په دوره کې، زما يومضمون د(په غزنې کې دجهاد په هکله) په نوم خپريده. له جهادې پېښو سره ،سره مي پتېيلي وه ترڅو له خپل وس سره سم، غزنى معرفي کړم .خو دزمان او مکان شرايط برابر نه وو او ترڅو مضمونونو وروسته، هغه لړۍ راڅخه غوڅه شوه.
اوس چي بيا الله جل جلاله، په ډيروناخوالوکې دسايت دخپرولو وياړ راته په برخه کړى دى، دهغه هوډ تر پوره کولو وړاندي دغزني ديوې خورا مهمي دورې حالات ،دمرحوم خليل الله خليلي له کتاب (سلطنت غزنويان) څخه په لنډه توګه راژباړم . کيدلاى شي چي څه ناڅه دکتونکو تنده ورباندې ماته شي . والسلام .
عبدالله ګل “ريان”
دهجرت نړۍ
د١٣٨٨ هـ ش کال دسرطان يوويشتمه نيټه
غزنى اونوم يې
هغه ښار چي نن دکابل – کندهار د سړک دپاسه پروت دى . دسلطان محمود او دهغه داولاد په زمانه کې دنړۍ له مشهورو او ښکليو ښارونو څخه شميرل کيده . دغزنويانو تر دورې وړاندې يي دتاريخ او جغرافيې په کتابونو کې نوم راغلى دى.
مشهورچيني ګرځندوى،”هيوان تسانګ” د ٦٤٤ م کلونوخواوشا په دې ښارکې ګرځيدلى اوهغه يي د” تساوکيوتو”(زابلستان) پايتخت بلى او دغزنې نوم يي”هوسي نا” ښودلى دى.
پروفيسر”بن ونيست” په دې باور دى چي ښايي داتورى هغه “ګانزاک” وي ،خو لکه چي دنوموړې پروفيسرله وروستنۍ پلټنې څخه څرګنديږي په سغدي ژبه کې يي هغه د”ګزنګ” په تلفظ موندلى شوى دى چي معنى يي خزانه ده. عرب مؤرخينو،کله هغه غزنه ،کله غزنى اوکله هم غزنين ليکلى دى.
دښاغلي کهزاد په ښکلې رساله کې چي داوستايي مدنيت په نوم يي ليکلي ده ، داوستاله مخي يي “کخره” داوستايي غوره او سپيڅلي ځمکې ديارلسمه برخه پيژندلي او باورلري چي دځينو مؤرخينو په وينا، کخره دغزني اوسنى ککرک دى . دآل ناصر دوخت ليکوالانو هم دغزنين په لفظ داښار ياد کړى دى . فرخي په خپلو قصيدو کې هغه غزنين ښودلى دى :
عزم کى دارد که غزنين رابيارايد به روى
راى کى دارد که برتخت پدر گردد مکين
گرديزي هم غزنين ثبت کړى دى، خو تر ټولو دسنايي عقيده څرګنده ده چي په دې باب يي څرګندونه کړي ده :
عرش وغزنين به نقش هر دو يک است
گرچـــــــــــــــه غزنين رفيع تر فلک است
او په دې ترتيب غزنين دعرش محصف دى.
دغزني دعظمت اوجلال او هغه ښکلا چې په دې ښارکې کارول شوي ده ، دهغه وخت دليکوالانو په کتابونواوشعرونوکې په تفصيل سره راغلي ده .هغه تخت چي سلطان مسعود ته يي په دريو کلونو کې جوړ کړ، دزمانې له عجيب او نادرو شيانو څخه ؤ.
ابن اثير ليکي چي دغزني ددولتي باغونو داوبو دويش ځايونه، له سپينو اوسرو زرو څخه وو چي دسنجر پوځيانو هغه په غلا يوړل . دسلطنتي ماڼۍ ديوالونه يي دسپينو زرو په تختو ښکلي کړي وو . محمودې ماڼيوهره يوي لوړبرجونه درلودل . دسراى په منځ کې به يي مربع شکله چوتره جوړوله . هغه به ډيره لوړه وه . دهغې دپاسه به کښېناستل . خلکو ته به يي اجازه ورکوله يا به يي پکې مجلس جوړاوو. په ديوالونو به يي دسلطان عسکونه ، طبيعي مناظر او ښکار ځايونه په ډبروکې کښل . دغزني له ورانوځايونو، يوه سپينه ډبره تر لاسه شوي ده چي دسلطان په ماڼۍ پوري يي اړه درلوده ،په هغې کې دښکارځايونو منظري تر سترګو کيږي . ديوالونه به يي په کافو راو ګلاب رنګول .ترکي يشم او مرمر ډبره به يي پکې استعمالولې. په لاجوردو به ئي ښکلي کولې . دماڼيو سرونو ته به يي دګوزن او هوسيو په ښکرانو چي پاچا او شهزادګانو به ښکارکولي ښکلا ورکوله.
په باغونوکې به يي ډنډونه جوړول . په هغوى کې به يي کبان اچول چي په غوږونوکې به يي دسرو او سپينو زرو کړۍ وې . هغه وخت دغزنې ښار ربضونه اوکلاوي درلودې . زړې کلاوي ددفترونواو دسلطنتې خزانو لپاره وي . دښار له کلاسره يي نورې کلاوي او حصارونه هم درلودل . داښار ته نژدې وې او لوى ،لوى مجرمين به پکې بنديان وو .دامجرمين ډير پکې شاهزادګان وو. سلطنتي باغونو هره يوه ځان ته بيل نوم درلود . دبريا بڼ (باغ پيروزي) همدا ؤچي اوس پکې دسلطان قبر دى .
ددې باغ په منځ کې يوه مجلله او ښکلې ماڼۍ وه چي فخرمدبر يي دبهرامشاه په پېښوکې يادونه کړي ده.
د”صدهزار” باغ له غزني څخه لري ؤ،کله چي به سلطان له ښکار څخه راغي، لومړى به هلته ورغى او تفريح به يي کوله.
محمودې باغ په غزني کي ، عددناني باغ په هرات او نوى باغ په بلخ کي و. دغزنې ماڼۍ له کوشک دولت ، کوشک شاه ، کوشک کهن محمودي ، کوشک محمود ، کوشک مسعود اوکوشک سپيد څخه عبارت وي.
دې ماڼيو ټولو په سلطان پورې اړه درلوده ، دشهزادګانو، مشرانو اوپوځې خلکو ماڼۍ لانورې وي.
په تاريخ کې چي دغزنې دځايونو نومونه راغلي ، اوس بدل شوي دي ،هغه کوي زرين کمران ، کوي سيمگران ، کوي سبدبافان ، محله سرآسياب، پل يک طاق ، پل باميان ، ده آهنگران ، افغاني څالى او رباط محمدسلطان چي دسجاوندپه لور په يوه منزل کې و.
دشاه بهار دښته،هغه ځاى ؤچي سلطان محمودبه پوځونه کتل، پوځې جنرالانو ته به يي سوغاتونه ورکول اوجګړې ته به يي استول . دپيروزي دباغ صحرا دښته وه چي سلطان به هلته دپوځ کتنه کوله . يوي لوي ماڼۍ ته نژدې يو ډګر ؤچي هلته به يي لوبي کولي.
هغه څه چي دغزنې دهغه مهال له عظمت اوحشمت څخه پاتې دي، دادي :

خدای دې داسي وطن پلورونکي او بدبخته خلک نابود کړي.

دغه پنځه تنه د اسلامي امارت پخوانی د بهرنیو چارو وزیر مولوي وکیل احمد متوکل،  د هغه وخت د پلان مرستیال وزیر محمد موسی هوتک، د سوداګرۍ پخوانی مرستیال وزیر  فضل محمد فیضان، د سرحداتو پخوانی مرستیال وزیر عبدالحکیم منیب، او د اسلامي امارت پخوانی مطبوعاتي ريیس شمس الصفا امینزی دي، چې اوس پرې لګېدلي ټول بندیزونه لیري کړل شول.

د مرڅلې مجلې چلوونکې ډله او ټول کارکونکي دا په افغانستان کې د ملي پخلاینې د پروسې په لاره کې  یو ښه ګام بولي، او ددغو بندیزونو د لیري کولو له امله پورتنیو مشرانو او د افغانستان ټول مسلمان ولس ته مبارکي وایم. خدای دې وکړي چې د ملګزوملتونو له لوري د نورو هغو مشرانو نومونه چې د هېواد د آبادۍ فکر ورسره دی هم له نوموړي تور لیست څخه لیري شي، او افغانان هم د نړۍ د نورو قومونو  په شان د خوښیو، هوساییو او نېکمرغیو په غېږ کې ژوند وکړي.

د آزاد، خپلواک او آباد افغانستان په هیله.

په درنښت

اشرف غیرت

د مرڅلې مجلې مسوول چلوونکی

ښاغلی ارغندیوال چې تکړه مجاهد او په اقتصاد کې لیسانس لري د رایو پایله یې په دې ډول وه ۱۲۱ د تايید، ۹۴ رد،۲ باطلې او ۲ هم سپینې چې په دې حساب سره د باور د اکثریت رایو په درلودلو سره د اقتصاد د وزیر په توګه وټاکل شو.

د مرڅلې مجلې اداره او ټول کارکونکي ښاغلي عبدالهادي ارغندیوال، د افغانستان د اسلامي حزب ټولو غړو او کړېدلي افغان ولس ته ددې بریا له امله مبارکي وايي، د خدای (ج) له دربار څخه ښاغلي ارغندیوال ته د ډېرو بریاوو او افغان کړېدلي او ځورېدلي ولس ته د هوسا او نېکمرغه ژوند غوښتنه کوو.

د واحد او سوکاله افغانستان په هیله

په ادب او درنښت

اشرف غیرت

د مرڅلې مجلې مسوول چلونکی – غزني افغانستان

د غزني د اندړو (شلګر) ولسوالي د بېلابېلو قومونولسګونو مشرانو د یوې غونډې په ترڅ کې له ولسمشر کرزي څخه وغوښتل چې غزني ته  داسي څوک د والي په توګه وټاکي چې د سیمې د خلکو په رسم، رواج او قومي جوړښتونو بلد وي.

غونډه چې د شلګر د ولسوالي په مرکز کې جوړه شوې وه، د قرآنکریم د څو مبارکو آیتونو په تلاوت  پیل شوه، د غونډې پرانیستونکې وینا د شلګر یوه تن قومي مشر حاجی کمال الدین خان واوروله، هغه په خپلو خبرو کې وویل: دا اته کاله کېږي چې د غزني او په ځانګړي ډول د شلګر حالت ورځې تر بلې خرابېږي. هغه پر ولسمشر کرزي ملامتي واچوله چې د غزني د خلکو د غوښتنو سره سره غزني ته داسي واليان لېږي چې نه د سیمې په حالاتو او نه هم ددغو سیمو د خلکو له ژوندانه، رسم، رواج او دود دستور نه وي خبر او هر څه چې زړه یې غواړي کوي یې.

د غونډې بل ویناوال هم یو تن قومي مشر حاجي عبیدالله خان وو، هم په خپلو کې له ولسمشر کرزي څخه غوښتنه وکړه چې دا ځل غزني ته داسي والي ور ولېږي چې د همدغو خلکو له منځ او له همدغې (غزني) سیمې څخه وي، هغه زیاته کړه: پردي والیان زموږ څه په کیسه کې دي، تر هغو پوري والي وي چې تر څو یې جیبونه نه وي ډک کړي، هر وخت چې یې جیبونه ډک شول بیا نو ځي پر خپله مخه.

ښاغلي عبیدالله بیا د غزني پر اوسني والي ډاکتر عثماني سختې نیوکې وکړې. هغه وویل: ډاکتر عثمان په تېر یوه کال کې دا ثابته کړه چې دی هم د نورو مخکنیو والیانو په څېر یو ناکام والي دی، نه یې امنیت راته سم کړ، نه یې د بیارغونې کوم کارونه وکړل، او نه یې زموږ د بچیانو لپاره د ښوونې او روزنې زمینه مساعده کړه.

د غوڼدې یو بل تن ویناوال ښادي خان جلالزي بیا د غزني اوسنی والي ډاکتر عثماني د سپین ږیرو او مشرانو په توهین کولو تورن کړ، هغه وایی: کله چې زموږ مشران غزني د کومې ستونزي د هواري لپاره ځي د غزني د والي له لوري ورسره ډېر ناوړه سلوک کېږي، هغه وایي کومو سپین ږیرو چې له والي سره یو ځل لیدلي دوهم ځل زړه نه ښه کوي چې د هغه د ناوړه چال چلندله امله له هغه سره وګوري.

هغه هم غزني ته د یو سیمه ایز پوه او خدمتګار والي غوښتونکی شو او زیاته یې کړه چې غزني ډېر تکړه جهادي مشران، او پوه پوه شخصیتونه لري او له کرزي څخه یې وغوښتل چې ژر تر ژره غزني ته یو سیمه ایز پوه او خدمتګار والي ور ولېږي.

ورپسې په ترتیب سره حاجي غیاث، ملک سلام جان، حاجي عبدالوهاب، محمدسید خان او نورو مشرانو خبري وکړې او دوی هم د پورتنیو مشرانو د خبرو په تایید خبري وکړې او د غزني د اوسني والي د ژر تر ژره بدلون غوښتونکي شول.

پاتې دې نه وي چې مخکې هم دې ته ورته غونډې د غزني په مرکز او ولسوالیو کې جوړې شوې وې، خو غزني والي ډاکتر عثمان بیا دا تورونه رد کړي وو.

تاسې جنابانو ته ماځانګړى پرانيستى ليک هم ليکلى و،ننګ مې دراچولى و،پر افغان ولس د يوه بل نازليدونکي او اوس نازل شوي ناورين په مخنيوي کې مې د مرستې هيله درڅخه کړې وه،خو تاسې خپل اصليت وښود،دا مو په ډاګه کړه چې يوازې درته پيسې،څوکۍ،خپل ځان او هغه څه چې يوازې ستاسې په ګټه دي ارزښت لري.

مادرڅخه غوښتي وو چې د خداى لپاره د نوي کولتور وزير په توګه د بې کولتوره او کولتور ضدي مخدوم رهين د ټاکنې مخه ونيسئ،خو افسوس پر هغو شېبو چې ما ستاسې په نوم دې ليک کښلو ته ځانګړې کړې وې،زه پخوا هم پوهيدم چې له تاسې تمه په کار نه ده او اټکل مې هم دا وو چې تاسې به پر ارزښتونو سوداوې کوئ،زه پوهېدم چې تاسې ته يوازې نومرې،يوازې ډالرې،يوازې د نوماند وزيرانو مېلمستياوې او هغه څه چې ولس ته درد ورکوي ارزښت لري،خو ماهسې خپله غاړه درباندې خلاصوله،اوس چې مو خپل اصليت وښود او د رايو په اکثريت سره مو د سيدمخدوم رهين په نامه يوه مضره حشره د افغاني_پښتني کولتور او فرهنګ ځوريدلي ډګر ته راننويسته يوه پوښتنه کوم:

 تاسې ولې هغه ته په تېر ځل د باور رايه ورنه کړه،آيا هغه د دې وړتيا نه لرله ؟

 که هو خو بيا مو ښه کړي وو دا وار مو ولې هغسې کار ونه کړ؟

 دې ته ورته ډېرې پوښتنې داسې دي چې که نن نه وي يوه ورځ به خامخا درڅخه د دې ولس د بچيو لخوا کېږي خو نه پوهېږم چې ستاسې ځواب به ورته څه وي؟

سيد مخدوم رهين چې څو ورځې وړاندې يې د ولسي جرګې د غړو په نامه له ځينو خلکو د افغانستان د نوي کولتور وزير په توګه د باور رايه واخيسته اوس يې دوزير کېدو په اړه يو شمېر اوازې خپرې شوي

 د دې اوازو له مخې ويل کېږي چې رهين ته درايو په ډېرولو کې د ننګرهار والي ګل آغا شېرزي هڅې کړي او يو شمېر شرطونه يې ورته اېښي،د اوريدل شوو خبرو له مخې يو شرط شېرزي دا وړاندې کړى چې له ننګرهاره خپريدونکې نړۍ اونيزه دې د رهين له لوري وتړل شي او هغه رسنۍ چې ده ته قايله نه دي له ستونزو سره مخ کړي.د دې اوازو له مخې شېرزي سره په دې کار کې د ننګرهار يوې ځانګړې درباري فرهنګي ډلې هم له دې امله مرسته کړې چې د هغوى يو مخالف فرهنګي لورى د رهين مخالفت کاوه.