څنګه کولای شو وینډوز له کمانډ پرامپټ څخه  uninstall کړو.

که چیرې تاسو وینډوز ایکس پی له وینډوز ۹۸،۹۸SEیا وینډوز Me څخه upgrade  کړي وي نوپه دغه صورت کې وینډوزایکس پی داتوان په ځان کې لري چې دکمانډپرامپټ  له لارې uninstall شي .

هسي خودوینډوزایکس پي دلیرې کولو معیاري لاره داده چې کمپیوټر boot کړی شی اویا دadd remove programs له چارې کارواخستل شي . اوکه چیرې تاسو نه شی کولای په عادي توګه ایکس پي وچلوی یاlogin شی نوبیا له safe mode څخه کاراخستل کیږي  اوبیا له مخکنیو یادو شو لارو کارواخلی ترڅو وینډوز ایکس پي له کمپیوټره لیرې کړی . که چیرې تاسو نه شی دsafe mode له لارې هم وینډوز لیرې کړی نوبیا باید تاسو دکمانډپرامپټ له لارې وینډوز له کمپیوټره لیرې کړی .

۱- خپل کمپیوټر safe mode ته بوځی (دکمپیوټر دچالانیدو په وخت کې دF8 تڼۍ کیمنډی) بیا دsafe mode له پاڼې څخه دsafe mode with Command Prompt غوراوی غوره کړی .

۲- په کمانډ پرامپټ کې cd\, ولیکی اودEnter تڼۍ کیمنډی .

۳- اوس دcd\windows\system32 کمانډ ولیکی اودEnter تڼۍ کیمنډی

۴- اوس دosuninst.exe ولیکی اودEnter تڼۍ کیمنډی .

ورپسې راتلونکې لارښوونې  تعقیب کړی ترڅو خپلې پخوانۍ وینډوز ته وروګرځی دیادونې وړده چې داکار یواځې دکمپیوټر Administrator په مټ کیدای شي .

په سپیڅلې کلیواله مینه

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

کله موچې نوی موبایل ټیلیفون واخست لاندې  کوډ پکې ولیکی :

#06#

دابه تاسو ته ستاسو دموبایل سیریال شمیره درکړي دغه دسیریال شمیره له ځانه سره وساتی دغه شمیره ۱۵ رقمه وي .

کله چې ستاسو موبایل ورک شو خپل شبکې (اتصالات، افغان بیسیم ،MTN ) ته زنګ ووهی اودغه ۱۵ رقمی شمیره ورکړی ورته ووایاست  چې زما ټیلیفون ورک شوی اودغه له کاره وغورځوی . اوس که هغه غل سیم کارت بدل هم کړي ټیلیفون به دکارولو نه وي اوګټه به ترې نه شي پورته کولی . ګټه به يې داشي چې بیا به خلک دخلکو ټیلیفونونه نه پټوي .

په سپیڅلې کلیواله مینه.

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

که چیرې تاسو له شبکې سره ډیر نابلده هم یاست نوبیا به مو هم هرومرو دServer اوWorkstation ویوکي خامخا اوریدلي وي .دادواړه ویوکي بل هیڅ شی نه دی بلکه دکمپیوټر رول په شبکه کې ښیي  په دې مانا که چیرې ویل کیږي چې داسرور دی نو په دې مانا چې داهم کمپیوټر دی مګر سختکالي (Hardware) یې له معمولي کمپیوټر څخه توپیر لري اودسرورسختکالي پکې کارول شوي دي ځکه ورته سرور وایي. یا داچې اړینه نه ده چې که دسرورسختکالي پکې نه وي نو موږ ورته سرور نه شو ویلی بلکه کولای شودیوسرورOperating System په یو عادي کمپیوټر کې هم انسټال کړو اوووایو چې دایو سروردی یا داچې که Windows XP هم په یو کمپیوټر کې وي اووکولای شودهغه کمپیوټر له لارې فایلونه ،پرنټرونه یا نورسختکالي Share کړای شو نوسرورورته ویلی شو.مګر حقیقت دادی چې په شبکو کې باید تاسو سرورداسې یو کمپیوټر غوره کړی چې دلوړظرفیت سختکالي ولري ترڅووکولای شي خپله دنده دسرور په توګه ښه ترسره کړي .

په یوه شبکه کې دکمپیوټر رول په دریو برخو ویشلی شو :

۱-Workstation

۲-Server

۳-Peer

لومړی کتګوری هغه کمپیوټرونه دي چې دشبکې له مختلفو منابعو څخه کاراخلي مګر په خپل ځان کې دنورو لپاره هیڅ شریکه منبع نه لري په دې مانا کوم فولډر یا سختکالی دده لارې له نورو سره نه وي شریک شوی .دنمونې په توګه که یوایکس پي کمپیوټر ولرو له شبکې سره نښتی وي دشبکې له شریک پرنټر څخه کار اخلي ،دنورو کمپیوټرونو لخوا شریک شویو فایلونو څخه کاراخلی مګر دده له لارې له نوروکمپیوټرونو سره هیڅ نه وي شریک شوي دې کمپیوټر ته Workstation وایو.

سرور هغه کمپیوټر ته وایو چې دشبکې سره دځانګړیو منابعو دشریکولو په موخه کارول کیږي  سرورهم دنورکمپیوټرونو توګه په عادي توګه کارکوي مګر په دومره توپیر سره چې سرور ځانته خپل Server  Operating Systems لري لکه وینډوز سرور۲۰۰۰ ،وینډوز سرور۲۰۰۳ ،وینډوز سرور۲۰۰۸ اوداسې نور.لکه څنګه چې په عادي کمپیوټرونو کې ترسره کیږي همدغه شان یوسرورکارونکی هم کولای شی عادي پروګروامونه لکه مایکروسافټ افیس یا ځینې نورپروګروامونه په سرورکې هم وکاروي . مګر دې کار ته دشبکې اوسروردامنیت دخوندي ساتلوله امله اجازه نه ورکول کیږي . اوبله داچې دسرور په کړووړو بده اغیزه لري .نوله همدې امله ښه نه ده چې په سرور کې داوړ پروګرامونه وکارول شي کوم چې په عادي کمپیوټرونو کې کارول کیږ ي .

بل ډول دکمپیوټر ته Peer وایي .داداسې کمپیوټر ته ویلي شي چې هم دسرور اوهم دWorkstation په توګه دنده ترسره کوي . دغه ډول کمپیوټرونه معمولا دWorkstation  کمپیوټرونو Operation System کاروي لکه وینډوز ایکس پي  مګر له دې کمپیوټر څخه دنورمال کارونولپاره ګټل اخستل کیږي اوهم ددې له لارې له نورو کمپیوټرونو سره منابع شریک کیږي .

په پخوانو وختونو کې داډول کمپیوټرونه په کوچنیو شبکو کې کارول کیدل  لامل به يې داو چې دکوچنۍ شبکې درلودونکيو اقتصادي شرایطو به دانه ایجابوله چې دلوړې بیې سرورونه واخلي نوځکه به یې کمپیوټر داسې جوړکړ چې دداواړو (Workstation  اوسرور) دندې ترسره کړي . دنمونې په توګه هرکمپیوټر کارونکی کولای شي دخپل کمپیوټر له لارې خپل فایلونه دشبکې له نورو کارونکو سره شریک کړي اوکه پرنټر ولري هم کولای شي دهمدغه کمپیوټر له لارې یې له نوروسره شریک کړي اوټول ترې کارواخلي . مګر په غټو اوسترو کمپنیو کې دPeer کارول له پامه وغورځیدځکه چې دشبکې امنیت ورسره خوندي نه وي اونه شي کیدای چې له یوټاکلي مرکزي څخه کنترول کړای شي .

مګر پام مووي چې سرورخوارا ډیر ډولونه لري سرور یواځې ددې لپاره چې له لارې یې فایلونه اوسختکالي سره شریک شي نه کارول کیږ ي بلکه دډیرو نورو موخو لپاره هم کارول کیږي لکه دمثال په توګه Domain Controller سروریا هم Member سرور.

Member Server یو عادي کمپیوتر ګڼل کیږي چې دشبکې سره نښتی وي اوکوم دسرورOperating Systems چې مخکې یادشول کاروي.Member Server کیدای شي دفایلونو دذخیرې په توګه وکارول شي چې په دې صورت کې ورته File Server ویل کیږي اوکه دشبکې خوراډیر شریک شوي پرنټرونه په یوه سرور کې وي اودهماغهMember Server له لارې له شبکې سره شریک شوي وي نو په دغه وخت کې بیا دغه Member Server دFile Server په نوم یادیږي .همداراز که Member Server په ځان کې مختلف پروګرامونه ولري اوکارونکي بیا پروګرامونه ددغه سرور له لارې وکاروي نو په دغه صورت کې دغه Member Server دApplication Server په نامه یادوو. اوهمداراز په Member سرورونو کې ډول ډول پروګروامونه انسټالیږي چې دهماغه پروګروام له  مخې نومول کیږي لکه که په کوم Member Server کې Exchange Server انسټال وي نودغه سروردMail Server په نوم یادیږي . مطلب دادی چې ممبر سرور کیدای څخه ډول ډول کارواخستل شي . مګر Domain Controller دځانګړيو موخو لپاره کارول کیږ ي. دډومین کنټرولر دنده داده چې دشبکې امنیت خوندي کړي اودشبکې دسنبالښت چارې يې په مټ ترسره شي . تاسو به لیدلي وي چې کله په یوه شبکه کې کمپیوټر ته ننوزی (Log in) کیږي نو کارن نوم اوپټ نوم(Password) درڅخه غواړي ،نو په شبکه کې همدغه ډومین کنټرولر دی چې دټولو کارونکوکارن نوم اوپټ نوم له خآن سره ساتي اوتاسو ته اجازه درکوي ترڅو کمپیوټر اوشبکې ته ننوزی .

په شبکه کې هرهغه څوک چې دشبکې دپایښت اوسنبالښت چارې ورترغاړې وي دNetwork Administrator په نامه یادیږي .کله چې یو نوی کارونکی ستاسو کمپنی ته راځي اوغواړي ستاسو له شبکې څخه کارواخلي نو Network Administrator به ورته په ډومین کنټرولر کې یو کارن نوم اوپټ نوم جوړوي ترڅو نوی کارونکی یې په مټ کمپیوټر اوشبکې ته ننوزي اودشبکې له شریکو سرچینو څخه کارواخلي . کله چې نوی کاروونکی خپل کارن نوم اوپټ نوم کمپیوټر ته ورکړي نودغه کارن نوم اوپټ نوم ډومین کنټرولر ته ځي .ډومین کنټرولر ګوري چې دغه کاروونکی کارن نوم اوپټ نوم لري اوسم دي که نه ؟

که سم وي نو پریږدي یې چې کمپیوټر اوشبکې ته ننوزي که نه نو نه شي ننوتی .چې دغه ټوله پروسه دAuthentication په نامه یادیږي .

پس ویلی شو چې دauthentication پروسه په بشپړه توګه دډومین کنټرولر په مټ ترسره کیږي که چیري دیو فایل سرور له لارې فایلونه شریک شوي وي اوکاروونکی دغه فایلونه غواړي وکاروي نوددغه کارولو په صورت کې به فایل سرور له کارونکي څخه کارن نوم اوپټ نوم غواړي اوبیاهماغه دauthentication پروسه له ډومین کنټرولر سره صورت نیسي که ډومین کنټرولو اجازه ورکړه کاروونکی به وتوانیږي چې دفایل سرور له فایلونو څخه کارواخلي که نه نو نه شي کولای پس ځکه موږ مخکې وویل چې دشبکې دامنیت دخوندي کیدو چارې دډومین کنټرولر دنده ده .

په سپیڅلې کلیواله مینه

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

DNS Server:

Networking Basics: Part 3 – DNS Servers

په مخکینیو درسونو کې مو زده کړل چې دIP ادرس له دوو برخو جوړشوی چې یوه برخه یې دشبکې برخه اوبله برخه یې دکاروونکي یا کمپیوټر برخه ده . اوس کله چې تاسو غواړی یوې ویبپاڼې ته ولاړشی نو په انټرنیټ ایکسپلورر کې دهمغې پاڼې پته لیکی اونورنه پوهیږی چې کمپیوټر هغه څنګه راپرانیزي .ددغه کار ترشا کومه عملیه ترسره کیږي ؟ کله چې تاسو غواړی چې یوه ویبپاڼه راپرانیزي نودهغې URL(Universal Resource Locator) به ورته لیکی دنمونې په توګه http://www.exmaple.com  ددیوې پاڼې URL شو .اوس مونږ خومخکې وویل چې کمپیوټرونه یوله بل سره دIP دادرس په مټ نښلي اودخبرتوکیو لیږد رالیږد کوي .اودلته مونږه ددغې ویبپاڼې IP ادرس ونه لیکلو ترڅوداویب پاڼه وګورو اوګرانه هم ده چې دهرکمپیوټر یا هرې ویبپاڼې  دIP ادرس به زمونږ په یا دوي مګر بیا هم که مونږه دهغې ویبپاڼې  URL لیکو نومونږه ویبپاڼه کتلی شو پس یومیکانیزم شته چې دکمپیوټر نوم یا دویبپاڼې URL دهغې له IP سره برابروي اویابل عبارت دکمپیوټر نوم یادویبپاڼې URL دهغوی IP ادرس ته ژباړي دغه کاردDNS Server په مټ ترسره کیږي .دTCP/IP  په باره کې مونږ خبرې وکړي مګر اوس بیا یوځل ورګرځو په لاندېنۍ څیره کې تاسو وګوری دIP Address،Subnet mask اوDefault Gatewayترڅنګ به ځیني نورڅیزونه هم وګوری لکه Preferred DNS Server اوAlternative DNS Server .

لکه څنګه چې تاسوپه پورتنۍ څیره کې ګوری Preferred DNS هم دTCP/IP یوه برخه ده په دې مانا چې که تاسوغواړی کمپیوټر مو له انټرنیټ اونورشبکو سره ونښلي نواړینه ده چې دغه کمپیوټرباید دDNS Server وپیژني که نه نو نه شي کولای خپل نوم په IP ادرس واړوي اویا دبل کمپیوټر نو اوIP ادرس سره وژباړي . دپورتنیو خبرو په پام کې نیولو سره اوس به وګورو چې کله مونږ یوه ویبپاڼه ګورو نو څه کیږي ؟

کله چې مونږدیوې ویبپاڼې URL ته ځو اوغواړو چې داپاڼه وګوروکله چې مونږ دویب پاڼې ادرس په انټرنیټ ایکسپلورر کې ولیکو نو کمپیوټر پوهیږي چې ځانته داکار نشي کولی  نو له همدې امله دخپلTCP/IP له برخې څخه چې په پورتنی څیره کې ښودل شوي دDNSدسرورIP  ادرس معلوموي اودغه URL هماغه DNS سرور ته لیږي ترڅو په IP ادرس یې وژباړي . دغه  سرور له خپل ځان سره یو جدول لري دغه URL په هماغه جدول کې ګوري چې کوم IP ادرس ورته شته که نه ؟کله چې دURL دIP ادرس په جدول کې پیداکړي نو دغه ادرس دهماغه کمپیوټر انټرنیټ ایکسپلورر ته لیږي . اوایکسپلورر بیاهماغه ویبپاڼه راپرانیزي . اوس که چیرته دغه DNS سرور په جدول کې ددغه  کمپیوټر یا ویبپاڼې لپاره دIP  ادرس شتون ونه لري نوبیا کیدای شی دغه جدول کې ددغه ویبپاڼې دIP ادرس نه وي ځکه انټرنیټ ډیر لوی اونشي کیدای چې دټولو سایټونو ادرسونه دې په دغه  جدول کې ځای په ځای شي  ځکه په نړۍ کې په ملیونونو سایټونه دي اوهره ورځ نوي ، نوي جوړيږي .نو همدادلیل دی چې دغه سرور بیا خپل DNS سرورلري اوله هغه څخه دداسې ادرسونو په هکله پوښتنه کوي اودالړۍ همداسې غځیدلې ده تاسو ته به پوښتنه پیدا شي چې ولې داټول په یوه سرور کې نه دي جوړشوي ؟ نو دلیل یې دادی چې داسې سرور چې دټول جدولونه پکښې ځای په ځای شي ډیر غټ ظرفیت ته اړتیالري یاني بې دریغه رم ، هارډیسک  اونور څیزونه او بل داچې هغه یو سرور هرڅوک کولی شي هک کړي اوهرڅه له منځه لاړشي . پس ددې پرځای چې یو سرور شتون ولري دنړۍ په ګوټ ګوټ کې داسې سرورنه شته .همداراز یو سازمان په نړۍ کې شتون لري چې دInternet Corporation for Assigned Names and Numbers(ICANN) په نوم یادیږي دغه سازمان  دهغوټولو Domains  چې په انټرنیټ اونړۍ کې شتون لري دثبت اوراجسټر کولو چارې په غاړه لري .

لکه څنګه چې تاسو ولیدل چې دیوه نوم ژباړل IP ادرس ته ډیر ې مرحلې لري نو ددغو مرحلو دراکمولو اودوخت دضیاع دمخنیوي لپاره دCache څخه کاراخستل کیږي دغه کار دانټرنیټ دتیزوالې له کمښت څخه مخنیوی کوي .

په سپیڅلې کلیواله مینه .

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

په سپیڅلې کلیواله مینه

ډاکټرثواب الدین مخکښ

څنګه کولای شو دهغوکمانډونو History چې په کمانډپرامپټ کې کاریدلي وګورو ، یاپه بل عبارت چې کمانډونه کارشوي دهغو لړلیک راته وښایه .ددې کارلپاره لاندې کمانډ په cmd.exe کې ولیکی اواانټر یې کړی :

doskey /history

اوس به تاته دټولو هغو کمانډونو لړلیک چې تاکارولي اویا بل چا کارولي خوپه دې شرط چې کمانډپرامپټ یې نه وي تړلی راڅرګند کړي .لکه په دالاندې څیره کې :

لکه په دغه پورتنۍ څیره کې تاسو وګوری دping  techrepublic.com.com،ping cbs.com ،ping cnet.com اوپه پای کې دdoskey /history کمانډدرته ښودلی دی .همداراز تاسو کولی شی دغه کار دلیکدړي له لارې دF7 دتڼۍ په کیمنډلو سره  ترسره کړی په دې توپیر چې دلته به درته یو کړکۍ راښکاره شي اوټول کمانډونه به درته وښايي اوبیادArrow key په مټ هرهغه کمانډ چې غواړی دوهم ځلي یې وکاروی غوره کړی اوانټر یې کړی . لکه په دالاندې څیره کې :

دF1 کارول تاسو ته ستاسو دمخه کارولی کمانډ بیرته ټایپ کوي په یاد مووي چې په یووارF1 کیمنډلو سره یو دهماغه کمانډیوتوری ټایپیږي .

دF2 په کیمنډلو تاسو ته یو dialog box راپرانیستل کیږي چې وایي :Enter the char to copy up to:

دF3 په کیمنډلو سره تاسو ته ترټولو وروستی کارول شوی کمانډ په یو ځل کیمنډلو سره ټایپوي

دF4 کیمنډل تاسو ته یو dialog box  راپرانیزي چې وایي : Enter char to delete up to:

دF5 کیمنډلو سره هغه چاره چې دF3 په مټ مو ترسره کړه ترسره کیږي .

دF6 کیمنډل د(Ctrl+Z) توري په سکرین راوړي .

دF7 کیمنډل یوdialog box راپرانیزي چې ټول وروستني کارول شوي کمانډونه ښیی.

دF8 کمینډل ترټولو وروستي کاریدلي کمانډونه یو، یو ښیی.

دF9 کیمنډل یو dialog box راپرانیزي چې وايي: Enter command number:

اوس به درته داوښیو چې که تاسو په ډاس کې یاست څنګه به دفولډرونو ترمنځ یوبل خوښوی  دنمونې په توګه له  Documents فولډرڅخه به څنګه یوبل ته ځی .یا کیدای شي تاسو دداسې یو فولډر چې خورا اوږد نوم ولری په یاد کې نه شی ساتلی نوڅنګه به هغه فولډر ته ځی نوتاسو کولای شی Wild card وکاروی  اویاهم دTab تڼۍ له لیکدړي څخه وکاروی .

دنمونې په توګه په کمانډ پرامپټ کې  cd do*  ټایپ کړی چې څنګه یې انټر کړی تاسوبه هغه فولډر ته چې په do باندې پیلیږي بوځي اوکه له ټایپ کیدو وروسته مو دTab تڼۍ کیمنډله نود Documents and Settings  فولډر ته مو ننه باسي . یاهم تاسو چې کله دcd  کمانډ ټایپ کړو بیا نودTab تڼۍ کیمنډی اوخپل دخوښې فولډر ته لاړشی .

Batch files:

داسې دوه Batch  فایلونه چې په مټ یې ته کولای شي دکمانډ پرامپټ کمانډونه درته وساتي اوبیا ته وکولی شي دهغه لاګ فایل له لا رې کمانډونه وڅیړې .

په لاندې ډول سره دوه Batch فایلونه جوړ کړه تاسو کولای شی داپه هر Text Editor پروګرام کې جوړ کړی .اوبیا یې داسې یوځای کې خوندي کړی چې وکولای شی دکمانډ پرامپټ له لارې ورته لاس رسی ولری . دنموني په توګه C:\ .

q.bat

@echo off

echo ---------------- %date% %time% ---------------- >> "%userprofile%\cmdHistory.txt"

doskey /history >> "%userprofile%\cmdHistory.txt"

exit

h.bat

@echo off

if %1. == . (

type "%userprofile%\cmdHistory.txt" 2> nul

echo ---------------- %date% %time% ----------------

doskey /history

) else (

if /i %1. == /edit. (

start "Revising History..." "%userprofile%\cmdHistory.txt"

) else (

echo ------------------------------------------- Previous Windows

type "%userprofile%\cmdHistory.txt" 2> nul | findstr /i "%*"

echo ------------------------------------------------ This Window

doskey /history | findstr /i "%*"

)

)

اوس مو چې دافایلونه جوړ کړل نوپه کمانډ پرامپټ کې دexit په ځای q.bat ټایپ کړی .بیا h.bat ټایپ کړی مګر تاسو کولای شی دوروستي کمانډ سره کوم پارامیټر هم وکاروی دنمونې په توګه :

h.bat ping

دابه تاسو ته ټول هغه ping  کمانډونه چې کارول شوي دي راڅرګندکړي .لکه په دالاندې څیره کې :

په سپیڅلې کلیواله مینه

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

Networking Basics Part 2

Networking Hardware

په لمړی برخه کې مو دشبکې دبنسټیزوتوکیولکه هب ، سویچ خبرې وکړو اوس به همدالړۍ پسې وغځوواودشبکې دیوډیر مهم سختکالي په هکله چې راوټر (Router) نومیږي به خبرې وکړو. که چیرې تاسو دشبکې په هکله لږ ډیر مالومات هم ولری نوخامخا به مودراوټرنوم اوریدلی وي . هغه شبکې چې دانټرنیټ په مټ سره نښتې دي یوله بله دراوټر په مټ سره نښلي په دغسې شبکو کې دراوټر کارول خورا اړین دي  پام مو وي چې دراوټر دنده دانټرنیټ تیارول نه دي بلکه رواټر ددوویاڅو شبکو ترمنځ دخبرتوکیودپاکټونو دلیږدرالیږد دنده په غاړه لري . په اوس مهالې ټکنالوجي کې ډول ډول راوټرونه شتون لري چې له ډیرو ساده څخه نیولي ترډیرولوړبیواوپرمختللیوراوټرونوپورې رسیږي .ځکه دکور دشبکې لپاره له ډیر ساده راوټرڅخه کاراخستل کیږي مګر دیوې غټې ادارې لپاره باید دیوپرمختللی راوټر  څخه کاراخستل کیږي . مګر پام مو وي چې که هر راز راوټر وي دنده یې دشبکوترمنځ دخبرتوکیو دپاکټونو لیږل دي .

دالاندې څیره کې تاسو یو راوټر ګوری :

راوټر څنګه کارکوي :

په دې پوه شوی چې راوټر څه شی دی اوڅه دنده لري .اوس په دې وغږیږو چې راوټر څنګه کارکوي؟ ددې لپاره چې دراوټر په کاري لړۍ ځان وپوهو باید لومړی دTCP/IP پروتوکول وپیژنواوپوه شو چې داپرتوکول څنګه کارکوي :

هر ه هغه وسیله چې دTCP/IP دشبکې سره نښتې وي باید یوه بیساري اوځانګړې دIP  شمیره باید ولري چې دغه IP دنوموړې وسیلې نیټ ورک کارډ ته ورکول کیږي .دIP  شمیره دڅلوربرخو داسې شمیرو څخه جوړه شوي چې دټکي په مټ یوله بل څخه بیلې شوي دي دنمونې په توګه :192.168.0.1 دایوه IP شمیره ده.دIP شمیره کولای شوی دکوڅې اوکور له پتې سره پرتله کړوځکه دکوڅې پته دکوڅې نوم  اوکوڅې شمیره په ځان کې لري اوهمداراز دکورشمیره اونوم بیا هماغه کور ښيي نوهمدغسي دIP شمیره هم داسې په دووبرخو ویشل شوي یوه برخه یې شبکه ښیی اوبله برخه یې دوسیلې شمیره ښیی .

اوس مهمه داده چې څنګه پوه شو چې کوم ځای کې دشبکې شمیره بشپړیږي اوکوم ځای کې دوسیلې یا کمپیوټر شمیره پیل کیږي ؟ ددې کار لپاره یو ه بله شمیره ده چې دsubnet mask په نامه یادیږي  دغه شمیره کمپیوټر ته وایې چې له دغې شمیرې وروسته دشبکې شمیره بشپړیږي اودکمپیوټر شمیره پیلیږي .

Subnet mask لکه دIP دشمیرې په څیر ښکاري یانې داسې شمیري دي چې دڅلورو ټکو په مټ سره بیل شوي دي .دنمونې په توګه : 255.255.255.0 په دغه شمیره کې داول دری شمیرې چې دټکي په مټ سره بیل شوي دOctet په نامه یادیږي .هره شمیره چې ددغو ټکو په مټ سره بیل شوي هر یو یې دOctet په نامه یادیږي . په سب نیټ ماسک کې که چیرې یوه شمیره 255 وه نوداپه دې مانا ده چې دادشبکې برخه ده اوکه دوه شمیرې 255.255 وي نوداپه دې مانا چې دادوه دشبکې برخه اوکه داشمیره 0 وه نو داپه دې ماناچې دادکمپیوټر برخه ده. دنمونې په توګه دیوکمپیوټر دIP  ادرس 192.168.1.1 اوsubnet mask یې 255.255.255.0 دی په دغه سب نیټ ماسک کې لومړی دری  octet یانې 255.255.255 په دې دلالت کوي چې ددشبکې برخه شمیره ده او0 ښیی چې ددکمپیوټر برخه شمیره ده . په دې مانا چې دIP ادرس لومړی دری شمیرې کمپیوټروته نه شي ورکولی مګر دکمپیوټرونولپاره باید د0 شمیره وکاروي . دنمونې په توګه که نوروکمپیوټرونوته ادرس ورکوونوپه لاندې ډول مونږ یوازې اخري شمیره کارولی شو:

192.168.1.1

192.168.1.2

192.168.1.3

192.168.1.4

اوس خبره داده چې کمپیوټرونه یوله بل سره نښلي نو IP ادرس کاروي . دنمونې په توګه که یو کمپیوټر چې دIP ادرس یې 192.168.1.1 وي وغواړي له یوبل کمپیوټر سره چې دIP ادرس یې 192.168.1.2 وي ونښلې یاخبرتوکي سره ولیږي  نوراوټر ورته وايې چې دا لومړی IP غواړي دې دوهمې IP ادرس ته ولیږي راوټر بیادIP په مټ کمپیوټرونه سره نښلوي . په دې ترتیب چې کمپیوټر خبرتوکې لمړی دخپلې شبکې راوټر ته اوراوټر بیاخبرتوکې دبلې شبکې راوټر اوهماغه رواټر يې بیا دخپلې شبکې کمپیوټر ته وړاندې کوي .

داچې کمپیوټري ویروس څه شی،څنګه او د طبي ویروس سره څه توپیر لري؟

په دې اړه زه څه ویل نه غواړم ځکه دا ډیرې اوږدې لیکنې ته اړتیا لري. بلکه دلته درته له تخنیکې پلوه که چیرې ستا سو په کمپیوټر کې ویروس شتون ولری نو څنګه پوهیدای شۍ چې زما کمپیوټر په ویروس ککړ دی یوڅو اړین ټکي درپه ګوته کوم. د کمپیوټر ویروس یو ډیر زیا نمن شی دی.ځکه ډیر ځله د کمپیوټر کارونکي ته د ویروس دشتون معلوما ت نه کیږي او کله چې کارونکی د ویروس په شتون پوه شي نو وخت له وخته تیروي او ویروس خپل کار کړی وي.داسې ډیرې نښې نښانې شته چې له پلوه یی تا سې په کمپیوټر کې د ویروس دشتون شک کولای شی. لاندینۍ نښې نښا نې اړینه نه ده چې خا مخا به دویروس له شتون نه پیدا شوې وي، ځکه داسې نور ډیر عوامل هم شته چې په کمپیوټر کې دا راز نښې نښانې رامنځته کړي. مګر که چیرې تا سو په خپل کمپیوټر کې یوه هم له دغو لاندینیو نښو څخه ومونده نو ښه به دا وي چې دیوه ښه Antivirus پوستکالي(سا فټ ویر) په مټ خپل کمپیوټرScan کړۍ. نوموړې نښا نې په لاندې ډول دي:۱- ستا سو په کمپیوټر کې د لګیدلي ها رډیسک خا لي ځای ورځ په ورځ کمیږي:

ددې لپاره ویروس خپل ځانReplicate (دځان په څیر هو به هو د بل ویروس تولیدولو ته وایي.) کړي په کمپیوټر کې د Exe یا Com فا یلونو سره ځان سریښوي.او دا کار نوموړی ویروس څو څو ځله تکراروي ددویروس ددې کار له امله د نوموړو یادو شویو فایلونو میچ(size) ډیر غوټیږي له همدې امله نوموړي فا یلونه په هارډیسک باندې ډیر ځای نیسي. پس که داسې ویروس په خپل وخت ونه نیول شي نودنوموړي ویروس د وار په وارReplication څخه کارونکی په هارډیسک کې دځای دکمښت سره مخامخ کیږی.که چیری ستا سو په کمپیوټر کې د CAD روستاړي لرونکې پوستکا لې او یا هم د Graphics لپاره کارونکي پوستکالي شتون ولري نو داهم ستاسو د هارډیسک ډیر ځای نیسي.په هر حال ددغې پورتنۍ نښې له ښکاره کیدلو سره په خپل کمپوټر با ندې د Antivirus پوستکالی وچلوۍ.

۲- د هارډسک  Activity LED بې له کوم سببه پړکیدل:ډیرو ښا غلیو او آغلیو په پورتنۍ جمله کې Activity د فعا لیت اوLED دLight Emitting Diode په مانا دی. چې د رڼا ورکونکي تیوب ما نا ترې اخستلی شو.

ستا سو د کمپوټر په مخه کې یووړوکی څراغ شتون لری چې د هارډیسک په نښان سره ښودل شوی. اوس نو کله چې تا سو کوم پروګرام یا پوستکا لی کا روی یعنې د پوستکا لي په کارولو بوخت یا ست او یا مو کوم پوستکالی تا زه چا لان کړۍ تر څو کار ترې واخلۍ په دې دواړو وختونوکې د هارډیسک Activity LED با ید وپړکیږي یا نې Flashing با ید وکړي. مګر که چیرې تاسو په پورتنیو داوړو حا لتونوکې قرار نه لری او بیا موهم د هارډیسکActivity LED په وار وار  پړکیږي نو ګمان کیږي چې ویروس Replication پیل کړی او دوام لري. په دې حال کې هم دAntivirus دپوستکالي چلول اړین بریښي.

۳- کمپیوټر ورځ له ورځې پڅ(Slow ) کیږي:که چیرې تا سوفکر کوی چې کمپیوټر مو ورځ په ورځ پڅیږي په دې مانا چې که چیرې ستاسو کمپیوټر مخکې په دودقیقو کې Boot کیدلو او اوس ډیر ځنډ با سي تر څو Boot شي او یا هم که چیرې ستا سو د Ms-Word پوستکالی مخکې په یوه دقیقه کې چا لانیدلو او اوس په ډیر ځنډ چا لانیږي نو د ویروس د شتون ډیره کره نښه کیدلای شي نو اړینه ده خپل د Antivirus پوستکا لی وچلوی. دا یوه ډیره کره او ټا کنیزه نښه ده چې ډیر دوستا ن له دې ستونزې څخه ماته شکا یت کوي.

۴- بې له کوم سببه د فایلونو خرابیدل او یا هم له منځه تلل:په عاموحالاتوکې نه کوم فا یل له ځا یه خراب وې اونه هم په خپله له منځه ځي حتی که چیرې په هارډیسک کې Bad Sector هم شتون ولري نو بیا هم دکوم فایل د خرابیدو او یا له منځه تللو شونتیا ډیره کمه ده. ویروس داوړ کارونه ډیر کوي په دې مانا چې کولای شي فا یل په بشپړه توګه له منځه یوسي او یا یي هم تر دې بریده خراب کړي چې د کارولو وړنه وي. که چیرې له تا سوهم له دې راز کارونو سره مخ کیږۍ نو داستاسوپه کمپیوټر کې د خورازیا نمن ویروس دشتون نښه ده. اړینه ده چې دهر څه دمخه خپل Antivirus پوستکا لی وچلوۍ.

۵- ډیر ځله کمپیوټر په ټپه دریږي(Hang):ډیر هغه پوستکا لي چې دBugs لرونکي وي کمپیوټر په ټپه دروي همدا راز د Mother Boardا و یا Memory دخرابي له امله هم کمپیوټرپه وار وار په ټپه دریږي او همداراز د ویروس شتون هم کولای شي کمپیوټر په ټپه ودروي. په دې حا لت کې هم خپل د Antivirus پوستکا لی وچلوۍ.

 په سپیڅلې کلیواله مینه

 ډاکټر ثواب الدین مخکښ

Networking Hardware:

دلته به تاسو ته دشبکې له ډیرو بنسټیزو توکیو څخه پیل وکړو اوکرار کرار به دیوې پرمختللې شبکې دجوړولو تر اخرو پړاوونو پورې ولاړشو. په سرکې به دشبکې اړین توکي دروپیژنو اوداچې داتوکې څه دنده پرمخ وړي په دې هکله به درته مالومات درکړو:

۱- نیټورک کارډ(Network Adapter) :

په شبکې کې لمړی توکی نیټ ورک کارډ دی چې په راز رازنومونو یادیږي لکه :Network Card, Network Adapter, Network Interface Card اوداسي نور.مګر داټول نومونه دهماغه یوتوکي لپاره کارول کیږي چې مونږ اوتاسو یې دنیټ ورک کارډ په نامه پیژنو. نیټ کارډ په فزیکي توګه یو کمپیوټر له شبکې سره نښلوي ددغه توکي بنسټیزه دنده همدغه ګڼل کیږي دهمدغه نیټ کارډ له لاري کولی شي کمپیوټر له یوه شبکي اوپه پایله کې له انټرنیټ سره ونښلي .

دنیټ ورک کارډ په اړه ترټولو اړینه خبره داده چې ته باید پوه شي چې ایا دانیټ ورک کارډ ستا دشبکې له مزیو یا Media (میډیا کیدای شي مزي وي اویا کیدای شي بي مزیو یا وایرلس وي )   سره سرخوري اوکه نه؟ ځکه که ستاله مزیو یا میډیا سره کارونه شي کړای نو بیابه تاسو ددي جوګه نه یاست چې له شبکې سره ونښلی . بله خبره داده که چیرې تاسو UTP, STP, Coaxial یاهم Fiber Optic مزي کاروی نو ددې لپاره هرمزي لپاره بیل بیل نیټ ورک کارډونه کارول کیږي نو له همدي امله باید دنیټ ورک کارډ دپیرودلو په وخت کې باید مزي په پام کې ونیسی چې تاسو کوم ډول مزي کاروی . 

 

داپورته یو نیټ ورک کارډ دی.

اوس مهالي نیټ ورک کارډونه دUTP(Unshielded Twisted Pair) مزي کاروي  دغه مزي له خپل پلاستیکي پوښ لاندې اته نورنري مزي په ځان کې لري  دغه مزي په ځانګړي ترتیب سره سنبالیږي اوپه سرکې یې دRJ45 په نامه پوښ(connector) ورکول کیږي .  دغه پوښونه لکه دټیلیفون دمزیو دپوښونو په څیر دي په دلږ توپیر اوهغه داچې دټیلیفون دمزیو پوښونه لږ واړه دي.  دټیلیفون مزي دRJ11 په نامه پوښونه کاروي مګر کمپیوټر دRJ45 په نامه پوښونه کاروي لکه په دالاندې څیره کې:

Hub and Switch: 

لکه څنګه چې تاسو ته وویل شو چې کمپیوټرونه دنیټ ورک کارډونو په وسیله یو له بل سره نښلي په دې مانا چې دوی دنیټ ورک کارډونو له لارې خبرتوکي (Data) لیږي اوترګوتو کوي اودغه خبرتوکي دمزیو په مټ له یوه نیټ ورک کارډ څخه بل ته لیږدول کیږي  پس ددوکمپیوټرونو نښلول دمزیو په مټ خو زمونږ ټولې اړتیاوې نشي پوره کولی نو باید چې ډیرکمپیوټرونه ، پرینټرونه اونور شیان دمزیو په مټ سره ونښلووترڅو یوه غوره شبکه ورته وویلی شو نو اوس که مونږ غواړو دوه کمپیوټرونه سره ونښلوو نوباید دCross په ډول ورته مزی جوړ کړو اودکراس مزي له لارې به یې سره ونښلوو مګر دیوه غټ دفتر اوادارې لپاره داکار ناشونی دی پس داسې یوه مرکزي ټکی باید وي چې ټول توکې یې له لارې له یوبل سره ونښلي دلته دی چې دهب یا سویچ اړتیا پیښیږي  که څه هم چې Hubاوس ډیر نه کاریږي مګر بیاهم لږ رڼا به پرې واچوو. هب مختلف ډولونه لري مګرپه ساده توګه ویلی شو چې هب دRJ45 مزو دپورټونو(Ports) یو بکس دی چې په شبکه کې مختلف توکي یوله بل سره نښلوي  .لکه په دالاندې څیره کې :

 

دShutdown کولو لپاره له لیکدړي څخه لمړی دWin تڼۍ چې دAlt اوCtrl دتڼیو ترمنځ ده کیمنډی ددغې تڼۍ له کیمنډلو سره سټارټ مینو راښکاره کیږي دسټارټ مینو له راښکاره کیدو سره سم دU دحرف  تڼۍ دوه ځله کمینډی نوستاسو سیستم به Shutdown شي .

دریسټارټ کولو لپاره له لیکدړي څخه لمړی دWin تڼۍ کیمنډی،ددغې تڼۍ له کیمنډلو سره سټارټ مینوراښکاره کیږي دسټارټ مینو له راښکاره کیدو سره سم لمړی دU اوورپسې دR دحرف تڼۍ کیمنډی اوس به وګوری چې ستاسو سیسټم به ریسټارټ شي .

دStandby کولو لپاره له لیکدړي څخه لمړی دWin تڼۍ کیمنډی ددغې تڼۍ له کیمنډلو سره سټارټ مینوراښکاره کیږي دسټارټ مینو له راښکاره کیدو سره سم لمړی دUاوورپسې دS دحرف تڼۍ له لیکدړي څخه کیمنډی اوس به ستاسو سیسټم Standby  شي .

دHibernate کولو لپاره څخه لمړی دWin تڼۍ کیمنډی ددغې تڼۍ له کیمنډلو سره سټارټ مینوراښکاره کیږي دسټارټ مینو له راښکاره کیدو سره سم لمړی دU  اوورپسې دH حرف له لیکدړي څخه کیمنډی اوس به وګوری چې ستاسو سیسټم به Hibernate  شي .

دLogoff کولو لپاره له لیکدړي څخه لمړی دWin تڼۍ کیمنډی ددغې تڼۍ له کیمنډلو سره سټارټ مینوراښکاره کیږي دسټارټ مینو له راښکاره کیدو سره سم دL تڼۍ له لیکدړي څخه دوه ځله کیمنډی  اوس به ستاسو سیستم Logoff شي .

دSwitch User کولو لپاره څخه لمړی دWin تڼۍ کیمنډی ددغې تڼۍ له کیمنډلو سره سټارټ مینوراښکاره کیږي دسټارټ مینو له راښکاره کیدو سره سم دلمړی دl اوورپسې دS حرف  له لیکدړي څخه کیمنډی اوس به ستاسو سیسټم دSwitch User حالت ته راشي .

په سپیڅلې کلیواله مینه

ډاکټر ثواب الدین مخکښ