نبي مصداق د جهاد پر اوږو تر لندنه رارسېدلی وو. په ښوونه روزنه کې يې زده کړه کوله  بي بي سي راډېو پښتو خپرونه پيل کړه او د وياندۍ وياړ يې تر ټولو مخکې د ده په برخه کړ. چار واکو ته همدا بس وه چې  انګرېزي يې را پښتو کولای او اورولای شوه او نوريې په دې پسې نه ګرځېدل چې: 1- د ليکنۍ او ګړنۍ پښتو پر توپير هومره نه پوهېږي، پاتې لا پر کره ليکلار او له همدې کبله تياره پارسي ژباړه مخې ته ږدي او دهمدغې ژبې  په رغاونيز (پښوييز يا ګرامري) او وييپانګيز(لغوي) خوم کي يې ور رنګوي(امريکا د مجاهدينو څخه ملا تړ کوي ترڅو د روسانو په مقابل کې جهاد په لاره واچوي…)؛ 2- د ژبپوهنې لا څه چې د پښتو ګرامر الفبې يې هم نه ده لوستې  او له بده بتره يې بيا دا چې د بوش هوس له هسکه يې ميليونونو پښتنو مبارک غږ ته غوږ نيوه، نو ژبپوهنيزه لارښوونه يا ګوتنيونه ورته هم هسې بوس ښکارېده؛ 3- په دې توګه يې د پارسي ځپلې کړ کيچو پښتو په کارونه او دودونه کې تر ((ولي ځلمي)) راوروسته يو نوی رېکارډ ټينګ کړ. د هغه زاړه ځلمي يوازې له هېواد ورځپاڼې د کال دوو چلونې پرمهال يو دوه سوه بېلګې ما په (پښتو ليکلار) کې را اخېسې وې او تر بي بي سي خپرونې پورې  يې څه ناڅه پدل مات شوی وو، خو د مصداق او ورسره د ښوونې روزنې د ټولګيوال بهزادي، يعقوب کاکړ او بل کوم ورته ملګري کړکيچو هغې د نړيوالې هوايي تورم(طورم) له لارې  ترهغه ډېر بې توپيره ليکوال زهرژلي کړي د ي؛ 4- دا نو د سياسي ملايانو خبره د دغې((دوزخي)) ژبې بخت لږکوټې راويښ غوندې وو چې تر جهادي پېر راوروسته  پښتو مينو وياندانو هم بوش هوس ته پرله پسې لار وموندله. مصداق د ګاډي په ټکر او له ملګرو يې يعقوب کاکړ په مړينه، بهزادي په کورناستۍ، ارغنداوی، غلجی، اڅکزی او نور په نورو پلمو له هغې دنګې ماڼۍ راکوز کړ شول. يوازېنی تور غوږی پاتشونی(کريمي) يې له بده مرغه تراوسه استازي کوي. د دغه ښاغلي پلمه هم تر ګناه په دې بتره ده چې وايي: (ما په کابل کې پارسي ژبي ښوونځی لوستی او له پلارسره مې ليک ليکاني هم تل پارسي وه او دلته مې انجېنري لوستې،هغه هم په انګرېزۍ، نو پښتو ګرامر اوليکلار مې چېرې لوستی وای او د چا د لارښوونې پروا هم په دې نه لرم چې زه د خان نوکر يم، نه د…، زما روزي د کره ګرامري پښتو په کارونه يا دودونه، نه اړه لري او نه ورسره زياتېږي!) چې ورته و وايې، دا هرڅه درته همدې پښتو نه دي درکړي؟ بيانو پر نورو اپلتو راسرشي. همدا تېره اوونۍ يي د (هغه د چين سفر پيل کړ) پرځای (هغه د چين څخه سفر پيل کړ) وويل! 5-  ښاغلي مصداق مياشت دوه له مخه په اوومه ستوديو کې د پښتو خپرونې د لومړي وياند او بيا سروال، يا په رښتينه ماناد پارسي ځپلې کړکيچو  خبري پښتو د بنسټوال په توګه ورته بلنه ورکړ شوه او په هماغه ناکره او ناکاره پښتو يې زاړه يادونه او وياړونه يوازې پر جهاد راوڅرخول، تا به ويل چې د اووه ګونو سني او نهه ګونو شيعه جهادي لډرانو پرځای د جهاد سروالي ده پر مخ بيولې او روسانو ته هم ده ماته ورکړې ده! 6- په پای کې يې هم د اقتصاد ماسټري(نه ډاکټري) او دوه کتابونه پر خپلو وياړونو ور سرباري کړل چې ړومبی يې د تش په نامه(د پښتنو تاريخ) د طالبانو سروال ملا عمر ته ډالۍ کړی دی. تر ټولو هېښنده يې بيا لا داچې اوسنۍ دنده بياهم د هماغې کړکيچو پښتو وياندۍ د شلکلنې مخينې په لاسوند دامريکا د ژبښوونې په کوم مرکز کې د پښتو او پارسۍ(دري) ښوونه ده. مرکه يې هم د ((ترڅو)) په پرله پسې راغبرګونه پای ته ورسوله: وطن ته ځم تر څو دا وکړم، ترڅو دا… ترڅو، ترڅو، ترڅو…(د چې پرځای) ! 7- زه ترې تر دا دومره کلونو وروسته يو ځل بيادا پوښتم چې ماخو له 1342تر 1345ل.کاله ستاځاځۍ پښتو له احمدخېلو، هاشم خېلو او عليخېلو،ترګلغونډۍ او سپين غره ليکلې او څېړلې، خو له هيچا مې دا نه دي اورېدلي: ستا څخه ملاتړ يا ليدنه کتنه،يادونه… کوم، بلکې اسان و ساده يې راته ويل: ستا ملاتړ يا… کوم او تا بيا د کريمي په توپير تر دولسمه زدکړې هم درحمان باباپه پښتو ژبې لېسه کې ترسره کړې، ايٌا دا پارسي ځپلې کړکيچو ليکنۍ پښتو دې  چېرې زده کړې ده؟نو ولې په دې منښته(اعتراف) شرمېږي  چې ستاد ځايناستې اغلې صفيې حليم له وينا سره سمه دې دا کړکيچو د بي بي سي د وياندۍ په هماغه ړومبيو وختو کې له پارسي شوي متنه له ژباړنې سره راخپله کړې او هماغسې ورباندې ټينګ و ترينګ پاتې شوی يې او د يوه څانګوال لارښوونه درته هماغسې بوس اېسېدلې! ښه مې پر ياد دي چې ما درته پر1994 کال  د خپلې مېرمنې په لاس د هممانيزونو سيندګی بي بي سي ته را استولی وو او همدومره مې پر سرپاڼه در کښلي ول: (هيله ده، نور د /ترڅو/ پرځای/چې/ وکاروې) او پر تا اور بل شوی وو! 8- ښاغلی مصداق!  ژبپوهنه د ژورنالېزم غوندې کوم فن يا دنده نه ده  چې بې له سېستماتيکې زده کړې په مشق او کړاو زده کړ شې، لکه تا چې راخپل کړی او د ژورنالېست په نامه  دې ځان نومولی او نوماند کړی دی او زما او اړوندې اکادېمۍ له خوادې در مبارک وي. خو کاشکې پر همدې اماتوري څانګه (مسلک) بسيا پاتې وای او په ښکېللي هېواد کې دې د امريکايي ډموکراسۍ او ازاد بازار په ستاينو امريکا ته ځان د خليلزاد،کرزي، غني احمدزي ،جلالي يا… تر پوړۍ ورنژدې کړی وای، جهادي مخينه خو دې تر دغو ګردو ورته ښه ترا جوته ده! 9- ته د دې پرځای چې له بي بي سي څخه زده کړې پارسي ځپلې پښتو نوره ارامه پرېږدې، لا د بېنواجالپاڼې له لارې يې په اړه فرمانونه راصادروې او د نوې ساينتيفيکې ژبپوهنې په رڼاکې زموږ څانګيزې هاندوهڅې او بيا نيولوجېزم له فاشېستي پيورېزم سره اخښې. بې له دې چې د تنکيو ليکوالو هومره يې پر ارزښت پوه شې. داچې نوې رغاونه يا نيولوجېزم څه ته وايي، نوې ژبپوهنې يې اَرونه، لارې چارې او پولې برېدونه ور ټاکلي، ګومان نه کوم، چېرې دې لوستي يا اورېدلي هومره هم وي. هماغه خبره شوه چې زما دې په پيرۍ کې شک دی او ته راته مريدان نيسې! 10- بيا چې ګورې، له اوسني نيولوجېستي بهير سره دې بېځايه ډغرې دژبپوهانو او ځوان پښتو مين پښت له سخت ګوزارونوسره در غبرګېږي، نو دا سپسته را مخته کوې چې نوي وييونه راپښتو کول په هره توګه، خو پخواني دود شوي هغه هېسته کول د هيتلر، موسلوني او د ايران رضاشاه ژب-سپېڅلتيا يا پيورېزم دی. ورته تورټپي ما 35 کاله مخکې د وخت پښتو ټولنې چارواکو پر مخ ور ويشتلې وه. هغوی چې وليدل، پر وړاندې يې پوهنتوني علمي واک و ځواک  ټيکاو لري او د بېلابېلو پوهنځيو پښتانه استادان پرله پسې علمي- تخنيکي نومونپوهنې (ترمينالوجۍ) ز ما له ژبپوهنيزو لارښوونو سره سمې راپښتو کوي، نوبيا يې پلرني ورمونه نصيحتونه را سرکړل: ((زموږ دري ژبي ورونه دا کار نه کوي، که نه دوی هم ځانته((پارسي ټولنه)) غواړي، په تېره د پخوانيو دودو عربي پوروييونو را پښتو کول ملايان هم راپاروي…))!ما ورته ور غبرګه کړې وه: دري ژبي هماغه پارسي ژبي دي چې هره ورځ ورته له ايراني فرهنګستانونو تيار پر تياره راروان دي، خو تاسې پرې  ځان ناګاروئ او پر درغلي نامه((دري)) يې ځان غولوئ. داسې هم نه چې ګوندې په دغه ترځ کې يې د يوې زرۍ زړې عربي هغه  بې لاسوهنې پرېښې وي. تر هغو شپو ورځو مې ورته  له لسګونو رادود شويو نيولوجېزمونو (عسکر- سرباز، مامور- کارمند، لسانيات- زبانشناسي، فقه الغه-، لغت يا کلمه- واژه، علم الغت- واژه شناسي، اصطلاح- نامواژه و دانشواژه، ريشه شناسي، اجتماعيات- جامعه شناسي، معدنيات- کاني شناسي، زلزله- زمين لرزه… – پوځي هغه يې هم زموږ د دېو څوګرايه وې او دي) بېلګې وريادې کړې وې او داوسني مهال د زرګونو وړاندوينه مې هم ورته کړې وه: مؤسس- بنيانګزار، مؤسسه-سازمان، تأسيسات- نهادها، دارالعلوم يا دارالفنون- دانشګاه، تنظيم- سازماندهي، منظم- بسيج، تنقيح- ويراستار، منشأ- خاستګاه، تعقيب- پيګرد، نتيجه يا عقوبت- پيامد، مختلف- ګوناګون يا ګونه ګونه، بطور مثال- به ګونۀ نمونه، بهرصورت- به هر رو، بهيچوجه- به هيچ رو، ازينجهت- ازاين رو، اجتماع- ګردهايي(نن سبا همايش، په تېره د سېمينار پرځای…) . داروپايي هغو نوی بدلون، لکه ماشين- خودرَو، پروسه- روند- فراَيند… . د ټوليزو علمي، تخنيکي او فرهنګي شمېره يې خو که تر پرونه سل دوه سوو زروته رسېده، نن سبا( له 3-4 کلو راهيسې) له کمپيوټري هغو سره تر ميليون ور اوړي. داسې هم نه ده چې دا يوازې د شاهنشاه او اوسنيو اخونانو کار  بلل کېږي، بلکې عرب ترې هم وروسته پاتې نه دي. که ته همدانن د هېواد دننه او بهر رسنۍ وګورې او يا ورته غوږ ونيسي، تا غوندې يو شمېر نور بې توپيره پښتانه هم پر ايراني هغو اړي نه کوي. دستګاه، نهاد و نهادونه، نقطه نګاه، فروشګاه، پرورشګاه… ان تر پنجرې( د کړکۍ او وينډوز پرځای). نو که له پارسي ژبو يا ستااو سرکار يانو په درغلي نامه((دري ژبو))  سره د پښتنو يوه ناڅيزه رغنده علمي اوملي سيالي ستاپر زړه نه ځايېږي، نو ورباندې د فاشېستي پيورېزم تور لګونې  څه حق لرې؟  11-  زه درته د پارسي ځپلې ليکنۍ پښتو پرځای پر سپېڅلې ګړنۍ ځاځۍ پښتو  قسم در کوم چې په دې دېرشو کلو کې دې  د ژبپوهنې کوم کورس ته سر ښکاره کړی، يا لږ ترلږه دپوهاند رښتين دوديزه ژبښودنه يا زمانوې پښويه (ګرامر)، وييپوهنه، ليکلار يايې د ليکلارښود په نامه تازه کوټلې بڼه لوستې او يادې هم دکوم انګرېزي ريډر يوه پاڼه هومره اړولې وي چې اوس د ژبپوهنې، په بله وينا، د ژبښوونې په مرکز کې پښتو لوست ورکوې او لا غواړې، پښتو- انګرېزي  سيندګی ډېکشنرۍ له لارې خپله کړکيچو پښتو يوځل بيا دود کړې او پر نورو يې ور وتپې؟سره له دې چې د ډېکشنرۍ غوندې، ژبښوونه هم په تطبيقي ژبپوهنه اړه لري، خو زه باور لرم چې تا د رحمان  بابا لېسې د پښتو ښوونکې هومره وړتيا نه ده ترلاسه کړې او نه در لودلې. ما تېر اکتوبر د اتاوا د همداسې ورته مرکز په دوه ورځني ورکشاپ کې د خپلې اکادېمۍ د غړي رحمت اَريا په ګډون له خورا تکړه  مسلکي کاناډايي او افغاني ښوونکيو سره ډېرې ګرامري  ستونزې تر ځيرنې او شننې لاندې ونيوې او تر ډېرې کچې مې ور هوارې کړې او په پای کې مې هم هغه ګردې ځيرنې شننې له خپلو نورو څانګيزو کتابونو سره  د يوه درسي لارښود په بڼه ور پرېښووې. زه نه پوهېږم چې ته له شاګردانو سره دومره پېچلي ګرامري ستونزې په کوم پارسي- انګليسي خوداَموز او ياهم په کومه معجزه هواروې؟  12- د دې لپاره چې د پښتو نيو لوجېزم پوره پته در لګېدلې او په ترځ کې دې پر يوه- کره ليکلار او ليکدود(نه يوازې – ی ګانو) څه ناڅه سر خلاص شوی اوسي، له ((ټول افغان)) جهاني جال (وېب سايت) نه نوی ليکلارښود تر لاسه کولای شې! تر ټولو سپينو ژبپوهنيزو خبرو اترو وروسته دالاندې متل در ډالۍ کوم چې هيله ده،  لومړۍ برخه يې په ځان پورې و نه تړې او سپکاوی يې و نه انګېرې:((چا پښتو وخوړه او څوک پښتو وخوړل))!                                                 بياهم زما پښتني- افغاني پېرزوينې در واخله!                                       ستا او ټولو پښتنو خواخوږی       پوهاند دوکتور م.ا. زيار د افغان- پښتو اکادېمۍ کالخوای

افغانان يې د راتلونکي په اړه نهيلي دي

دا اټکل ډير گران شوى دى چې د افغانستان حالات کومې خوا درومي خو يو څه ډير روښانه دي او هغه دا چې بې باوري مخ په زياتېدو ده او د حالاتو د ښه کېدو هيله په نژدې وختونو کې نه کيږي .

د کابل يا د افغانستان د کوم بل ښار په واټونو کې له افغان دولت څخه د خلکو خوابدي ددوى په هغو خبرو کې څرگنده شي چې کله د خپلو ستونزو پر بيانولو خولې پرانيزي .

دوى په دولت کې ډيريدونکى اداري فساد ،د کارونو ځنډول، د قوانينو ماتول او له مراجعينو سره د ناوړه چلند په څير مسالې د بيلگو په توگه يادوي .
دې خلکو د افغانستان د پخواني لوى څارنوال عبدالجبار ثابت د هغو منډو ترړو ملاتړ کاو چې د هيواد په دولتي ادارو کې يې د فساد د مخنيوي لپاره پيل کړي دي .

د کندوز په ښار کې يو ځاى اوسيدونکي چې نوم يې محمد حسن راوښود همدې ټکو ته اشاره وکړه او ويويل چې يادې شوې ستونزې د ولاياتو په اداري واحدونو کې د اوبو په څير جوت دي .

ده، دا داسې تيروتنې وبللې چې ددولت او ولس ترمنځ واټن ډيروي .

د افغانستان شمالي ولايتونه ظاهرا د هيواد د سوېل په پرتله ارامه ښکاري او د وسله والو طالبانو د بريدونو گواښ په کې کم دى . خو دغلته هم كله ناكله ځانمرګي بريدونه كيږي .
نړيوالې خيريه ټولنې ځانونه خوندي نه احساسوي او څو څو ځلې يې كاروانونه د واټ دغاړې د بمي بريدونو هدف ګرځيدلي دي .

خو کله چې د سيمې له يو کروندگر ، شپانه او يا يو عادي وگړي څخه وپوښتل شي چې په تيرو اوو کلونو کې يې په ژوند کې پرمختگ څه دى ؟

نو سم لاسي يې خوله دچارواکو پرغندلو پرانيستل شي او شکايت کوي چې ولس ته د ژوند د ښه کولو لپاره وخت نه دى ورکړل شوى .

ډير خلك وايي چې د ولسمشرۍ لپاره يې د تيرو ټول ټاکنو پر وخت حامد کرزي ته رايه ورکړې ده .

يوسړي چې د كابل په شمال كې د جومات په انگړ کې د مازيگر له لمانځه وروسته داوسنيو چارواکو نيمگړتياوې روښانه کولې نو نژدې ټولو ولاړو لمونځ کونکو ( د رښتيا وايې ) په ويلو سره د هغه د نيوکو پخلى کاو .

دوى دچارواکو په وړاندې په جومات کې کومه غونډه نه وه نيولې بلکې له لمانځه وروسته يې له يو بل سره د زړه خواله کول خو داسې ښکاريده چې د ټولو زړونه له غوصې ډک دي .

٣٨ کلن حميدالله ددوى ترمنځ يو مخور سړى ښکاريده . ده اوږدې خبرې کولې اودگوتو په قتولو سره يې د حامد کرزي په دولت کې شته نيمگړتياوې او د خپلې خوابدۍ لاملونه يو يو وشميرل .

ده وويل چې په دولتي ادارو کې ډيرى دولتي مامورين د سپين کاغذ خالي کرښه له پيسو پرته نه کاږي .

ده دولت پړ وباله چې د بې روزگارۍ د مخنيوي لپاره يي د تيرو اوو کلونو په اوږدو کې هيڅ هم نه دي کړي او ټول پام يې پوځي مسالو ته اړولى دى .

د طالبانو له ماتې وروسته چې کله خلک د بيارغاونې په اړه شوې مليونو ډالره مرستې په دې ډگر کې له شو کارونو سره پرتله کوي نو د کابل کندهار ، کابل دوشي ،شير خان بندر پلخمري ، کابل طورخم لويو لارو جوړونه او د ځينې دولتي ودانيو او ښونځيو بيارغاونه په کې ورکه شي .

هغه ډاډ چې پخوا به دوه كاله وړاندې به خلك له يو ولايت بل ته د مځكې له لارې تلل هغه هم اوس پاىته رسىدلى دى .

په لويو لارو کې نوي روزل شوي افغان پوليس ليدل کيږي خو څوک د لارو په اوږدو کې د نااټکل شو غلا غديو ، ناڅاپي وسله والو بريدونو او تښتونو د رامنځته کيدو تظمين نشي ورکولى .

افغانستان د ديرشو کلونو راهيسې د جگړې او تاوتريخوالي ډگر پاتې شوى دى .

دغو جگړو نه يوازې د هيواد بيلابيل بنسټونه ويجاړ کړي دي بلکې د ډيرى افغانانو ژوند يي هم د خوارۍ او بې وزلۍ پولو ته رسولى دى .

سياسي شنونکى پوهنمل اسماعيل يون په يوه مرکه کې وويل ، د پخواني شوروي د پوځ د يرغل په لړ کې ٩٦ مليونه ډالر روسانو د افغانستان پر ويجاړولو لگولي دي او ٦٣ مليونه ډالر هغو مجاهدينو چې د امريکا د متحدو ايالاتو په مرسته په افغانستان کې د روسيې د يرغل په وړاندې جنگيدل د جهاد او مقاومت په بدل كې اخيستي دي .
دده په وينا ددغې جگړې د ويجاړيو بيارغاونه ډير کلونه او ډيرې پيسې غواړي .

له بلې خوا وسله والو طالبانو هم خپل بريدونه ډير کړي دي . راپورونه وايې چې عرب او ازبک جنگيالي هم ددوى په ډله کې شته دي .

د تير كال په اوږدو كې د بشري حقونو د څار ټولنې او د بښنې نړيوالې ټولنې امنسټي اېنټر نيشنل ددوه جلا جلا راپورونو په خپرولو سره وسله وال طالبان د تښتونو ، د سر د غوڅولو او د ځانمرگو بريدونو له لارې د بشر پر ضد پر جنايتونو او د افغان ملکي وگړو پر وژلو او ټپي کولو پړه وبلل .

د طالبانو يو وياند هم د بښنې نړيوالې ټولنې ته په يوه مرکه کې ويلي دي چې دوى د امريکايي سرتيرو او هغه چا ترمنځ توپير نه ويني چې په افغانستان کې د نړيوال پوځ مرسته کوي .

خو دا يوازې وسله وال طالبان هم نه دي چې په افغانستان کې د ثبات د له منځه وړلو هڅې کوي بلکې د نشيي توکو د قاچاق کونکو او سوداگرو گواښ له هر بل خطرڅخه ډير بد دى .

افغانستان هر کال د نړۍ په کچه تر گردو ډير نشيي توکي توليدوي .
اروپايې هيوادونو چارواکي وايي چې هيوادونه ته يي ډير نشيي توکي له افغانستان څخه ورځي .

د برتانيا حکومت وايي چې د هيواد په بازارونو کې يي د خرڅيدونکو نشيي توکو ٩٠ فيصده له افغانستان څخه ورځي .

خپله افغان حکومت وايي چې د نشيي توکو له ناقانونه عايداتو اود قاچاق کونکو له فعاليت څخه طالبان گټه اخلي .

په کليوالو سيمو کې د مليشو يو شمير پخواني قوماندانان چې له دندو گوښه شوي او ظاهرا په کورونو ناست دي هم د نشيي توکو په قاچاق کې ښکيل بلل کيږي .

دغه ډله خلک هم خپل خىر په ناامنۍ کې ويني او دا هغه څه دي چې وسله وال طالبان هم ورپسې گرځي .

افغان دولت وايي په افغانستان کې د نا امنۍ تر شا د گاونډي پاکستان لاس دى خو پاکستان دغه تورونه بيا بيا رد کړي دي .

په تيرو مياشتو كې د امريکا چارواکو اعلان وکړ چې د افغانستان په سوېل کې يې له وسله والو طالبانوڅخه په ايران کې جوړې شوې وسلې نيولي دي .

له دې وړاندي د افغانانو ترمنځ داسې اوازې وي چې ايران په افغانستان کې له هغو جنگياليو سره مرسته کوي چې په دې هيواد کې د امريکا او د هغې د ټلوالې د ځواکونو په وړاندې جنگيږي .

خو دې خبرو ته د ايران حکومت د يو تور په سترگه گوري او په کلکه يې رد کړي دي .

خو په دې كې شك نشته چې ايران په افغانستان كې د متحدو ايالاتو د دريځ د كمزوري كولو لپاره هر ډول لاره كاروي .

                                                                                         اکسفورډ، دجولای لومړۍ08

                       جلادان، جلادان بلل رابلاکوي

لوړترين زده کړيز لاسونداوپېنځوسکلن

                     پوهنيزـ څېړنيز رېکارډله نشته رابرابروي

       دخپلې پارسي ځپلې کړکيچوپښتوپرځای

                    زماکره داراسموي؟

لنډيز:

ـ  په سياسي چټليو ککړ لاسونه پر بل پاکول،

ـ  دخونړي امين اوځانپلوري تڼي په تړاودسروري اودادله 

   دبېشرمانه دفاع (او کامه وال بيادخپل((شهيدسېلاب))

   قاتل دفاعيه ورخپروي!)،

ـ  دروګونو بخولو پروړاندې ناګاري او بې توپيري،

ـ  په سياسي درغلۍ،درغلي کانديدي ترلاسه کول،

ـ په څو ليکنښو،کړکيچو پښتو او سياسي اپلتو خپله

  کم تعليمي او درغلي کاندېدي پانسمانول…

 دافغاني ـ پښتني ټولنې تاريخي ـ سياسي وکر(هويت) نن سبا تر بل هر مهاله زيات له ننګونو سره مخامخ دی او د دې کار لپاره درېګونو ټلوالو لاس سره يو کړی دی: د امريکا او انډيوالانو نيواکګرې ټلوالې،ايران پلوې اخوان ـ ستمي شمالي ټلوالې او عربي ـ پنجابي طالبي ټلوالې.

مايې پر وړاندې د خپلې سياسي او علمي ـ څانګيزې پوهې په چوکاټ کې قلم چلولې. په دې لړ کې مې  په ځانګړو اتنو ـ لېنګوېستيکي پارسي ليکنو د خاوران، خراسان اوبپاڼو او نورو رسنيو بې سروبوله انګروزې ورشنډې کړې او پر((پښتو او پښتانه د ژبپوهنې په رڼاکې)) سربېره مې چې له ژبپوهنيزو څېړنومې يوه ساهومره اخېسې، بېلابېلو اوبپاڼو ته ليکنه نيمه هم سپارلې. هغه هم په دې نيت و نمات چې ځوان پښت ترې د دوديز ببولالو او ولوليزو ليکنو پرځای  کره علمي وسله پرکار واچوي او د چاخبره وينې په وينو ونه مينځي!

 داچې بياهم يو نيم بې توپيره پخوانی انقلابي يا جهادي پښتون پرما د نورو اوتو بوتو په لړکې د بې توپيرۍ تور راتپي او  دا هرڅه بيرته پرمخ راولي ، نو له ټولې ژبپوهنيزې بوختياسره سره يې غبرګون ته اړ وځم. تازه بېلګه يې هم د اجمل نور هغه وو چې د سرې ارتجاع د يوه ټولڅرګند جلاد او د تورې ارتجاع د يوه وينې څښونکي يادونې دوه سوګند خوړلي را وپارول. لومړي ((اميني)) دومره سپکې سپورې رالورولې وې چې نه يې لږه کۍ قلمي  پاکلمني (عفت)  په پام کې نيولی وو، نه پښتني ـ اسلامي کوم دود وارزښت او نه ژور نالېستيک اَر و اصل، تردې چې يوې اوبپاڼې هم ترې خپل رسنيز پت و پرستيژ بلهاري نه کړ او دويم دا افق صاحب وو چې له ګردو بېځايه تورونو، پيغورونو او سياسي اپلتو سره سره يې يو څه قلمي ـ ژورنالېستي نزاکت  په پام کې نيولی دی. له دې سره سره، بيا هم د دغه سياست وږي او په درغلي کانديدۍ غاور ليکوال اوږده  پړ پړه راته د غبرګو ن جوګه نه برېښېده، خو دښکېلو زبېښلو پښتنو د ژغور، ازادۍ، پرمختګ  او سوکالۍ او بيا د پښتو د نومهالې علمي- فرهنګي سيالۍ د مينه والو او په سر سرکې ځوان کمپيوتري پښت ور اړاېستم او ما هم چار ناچار په دې لاندې غټو غټو ټکوکې راکېښکه:

1- افق صاحب  پرخپل وخت  په اړونده سياسي ډله کې له ګوتشمېرو ليکلوستوالو(باسوادو) ، په بله وينا، د يوې سترګې له پاچيانو ګڼل کېده او کله يې چې د کوم سازښت يا نه سازښت له کبله ترې خپله ډلګۍ رابېله کړه او د پوخ پياوړي ((نوميالي)) ترڅنګه ورسره نور لږوډېر ليکلوستوال هم ملګري شول، نو د سياسي اوڅارتيا له ډېرېدو سره سره يې، هغه د يوې سترګې پاچايي هم  نوره تته غوندې شوه. بلخواته اَرې((خلقي)) ډلې هم د تربرې ((پرچمي)) هغې په سيالۍ د((پارتي سکولو)) له تعميد لمباسره ښايسته ډېر ليکلوستوال را پيدا کړل. که نه په هغو لومړيو کې يې زياترو نيملوستو غړيو د ده نوم هم ((اوپک)) باله!

2- دا کوم ځان غټاوی يا ځانستاينه، يا د ده په کړکيچو پښتو(( غټبازي)) نه، بلکې يو رښتينی ځان سپيناوی او ټولګټی څرګنداوی دی چې زه يې د ورته بې سرو بولو تورونو او توراوو په غبرګون کې ور اړوځم.

که ښاغلي افق لومړی زما پر پته د اجمل نور(نه حکيم نور) توراوې او اپلتې لوستې وای، نو زما غبرګون به يې په ځان پورې نه تاړه. ماد ده پر پته يوازې او يوازې هماغه يو  ټوکر يا پراګراف کښلی وو، هغه مې هم د سکالويز (موضوعي) تړاو له مخې د استاد نوميالي په طفيل د((هومانېست چپي)) نومونه ور لورولې وه چې په استاد اکبر خيبر پسې دويم رښتينی هومانېست- مارکسېست چپی وو. دا زما يوه بېځايه لورونه وه چې پرونی سورکمونېست او سوويتېست او ننی طالبي پلوی))  افق مې داړوندې لارې لاروی، په بله وينا،يو پېښاوو(مقلد) بللی وو!

((پېښې)) هرګوره، د ((ارواښاد)) د قرينې پر بنسټ په رښتيني هومانېست چپي نوميالي پورې نه، بلکې يوازې په همده اړه پيداکوي او دی يې په رښتيني ډول ((پېښاوو)) هم نه شي کېدای!

3- د اکادېمۍ او اړوندو ستاينومونو(لقبونو) په ډرنامه مې د خپلې خولې خوندهم په دې پيکه کړی چې هماغه کملوستي راته((نه اکادېمېسنوالی))

 د پزې پېزوان کړي وو. په دې توګه مې پر نړيوال کچ د خپل ټولمنلي اکادېميکوالي د دفاع په تړاو دغه د شورويانو د سرخيرات په پرېنسيپ کې

تر نيوکې لاندې نيولی وو. لايق د  1998کال د اکتوبر پرديارلسمه دهمبورګ پوهنتون د((اوستااو لرغوني فرهنګ)) دپوهنغونډې په بهيرکې چې زه او پوهاند جاوېدورته له انګليستانه وربلل شوي ولو او دی او درېيم تش په نامه اکادېمېسن فقيرمحمد يعقوبي پکې هملته له کسل و همبورګه، د ګڼو نورو بللو او نابللو پر وړاندې په مات مخ دا ترخه منښته وکړه: ((ما همېشه له ډاکتر زيار صاحب سره بد کړي او دادی، ستاسې د ټولو په مخ کې ځنې بښنه غواړم.  ده د(اوستا و فرهنګ باستان) په برخه کې زموږ د افغاني ډلې پزه پرځای کړه…)). بيا يې هم زړه صبر و نه کړ او درې کاله  له مخه د خپل کاروباري سفر په ترځ کې له اکبر کرګر سره تر اکسفورده راغی. تر يوه چای پيالې وروسته يې پښې خری کړې او ويې لوړل: (( زه ترهغې له دې کوره نه وځم، ترڅو زيار صاحب راته و نه وايي، بښلی مې يې!)).

د اجمل نورخواره کي د پوره سرخلاصي لپاره مې چار ناچار داهم ورياده کړې وه چې زه تراوسه د ړومبني اکادېميک پښتني _ افغاني پښت د لومړني او وروستني استازي په توګه  په ټوليزه ژبپوهنه، هندو- اروپايي، اَرياني فېلالوجۍ او څېرمه څانګو، توکمپوهنه او ادبپوهنه کې دلوړ ترين زده کړيز لاسوند(ډېفېل ډاکتر ډېګرۍ) او لوړترين څېړنيز-پوهنيز رېکارډ څښتن يم او په دې لړ کې د نوې پښتو ژبپوهنې د رادودونې او پرمخ وړنې واک او وياړ يوازې زماپه برخه دی. په پای کې مې ورته سپارښت کړی چې د زباد لپاره دې د خپل کوربه  هېواد دختيځ  پو هنې کومې څانګې ته سر ورښکاره کړي او  زما په اړه ځنې وپوښتي- همدغه سپارښت اوس افق صاحب ته هم ورغبرګوم، ځکه ده هم پر ما دپښتو ټولنې او بيا اکادېمۍ تش په نامه کانديد نووکانو ګومان کړی، چې د پښتو کورسو لپاره يې د استاد رښتين زړه ((ژبښودنه))  هم نوې نه شوه کړای او په هسې  ماتو ګوډو  ژباړنو يې ځانونه تر څېړندويۍ ورسول. ارواښاد دوست شينواري چې له ماسترۍ سره له هماغه هېواده راستون شوی وو، دخپلې ليکوالي مخينې له برکته  يوڅه ګټورې ليکنې څېړنې ترشا راپرېښوولې. يوازې همدا زما پښويه(ګرامر) له څه له پاڅه درو لسيزو راهيسې  په ښوونځيو او پوهنځيوکې په بېلابېلو کچو او بڼو ښوول کېږي. نه يوازې په شوروي پېر، بلکې همدانن سبا په روسيه کې زما پښويه، وييپوهنه او ليکلار …د پښتو تکسبوکو په توګه کارول کېږي.

له پښتو پوهانو راپاتې 86 کلن استاد ليبېدېف همدا تېر کال زما د پښويې تازه خپور شوی درېيم چاپ د خپل همکار((دوکتور بهاند)) له لارې تر لاسه کړ او ډاډ او مننه يې راغبرګه شوه او مياشت له مخه86 اتياکلن فرانسي افغانپوهاند شارل کيفر هم همداسې درواخله.

نوې ژبپوهنه او زړه سره هماغومره واټن لري، لکه د نوي علمي- تخنيکي طب او زاړه دوديز هغه تر منځ او افق صاحب هم ښايې اوسنۍ ساينتيفيکي او لابراتواري ژبپوهنې ته هم په هماغه زړه سترګه وګوري او يايې هم د نورو ټولنپوهنو يا وګړپوهنو په لړ کې يوه عادي پوهنه وانګېري، نه دهغو ګردو (تاريخ، منطق، ساپوهنې، توکمپوهنې، لرغونپوهنې…) مرستندويه!

4- زه له پاسني علمي وياړ او واک او پر جهاني کچ په اړوند څانګيز ډګر(مسلکي ساحه) کې د پرله پسې رامنځته کېدونکو نوښتونو او برسېرونو له راخپلونې او منډو ترنډوسره ولې کوم ګروم (عقده) يا کمتري احساس ولرم. نه د ده غوندې د کم تعليمۍ، پوړۍ، څوکۍ او سياسي ليډرشېپ ارمانژلی يم او نه د جهل، جنايت، جنګ اونيواک ښکېللي ولس پر وړاندې د بې توپيرۍ او  ورسره  دخيانت، جنايت او يايې دکورنيو او بهرنيو د ښمنانو او جلادانو دملتيا له پلوه د خپل وجدان تر شکنجې لاندې!

او بيا دا وياړاو باور چې په پېنځو لووچو کې مې همڅانګي د يوه يوازېني افغان ژبپوه او اَريانپوه(د زړو او نويو اَرياني ژبوڅانګوال يا متخصص) په توګه پېژني او بېشمېره پښتو- پارسي- الماني او انګليسي ليکنې او کتابونه مې  په واک کې لري يايې اخځوي(رېفرېنسوي). مانا داچې که مې خپله ټولنه هېر هم کاندې، د نورې نړۍ په لېترېچرکې خو به مې نوم تلپاتې وي!

5- په دې کې څه اړنګ بړنګ نشته چې له بشپړ ډېري چوپو خولو جنګ و جهل ځپلو هېوادوالو او رښتينو هومانېستو چپيانو پر وړاندې يو بشپړ لږه کي، پروني کورګډي جهاديان او اوسني ډبر پېري(دورحجر) طالبان، د خپل هېواد ازاديپال اتلان انګېري، خو د افق صاحب پلوي ورسره ما ځکه ريا کارانه بللې چې  تر پرونه يې د يوه سره کمونېست اوسووېتېست په توګه، نه يوازې دوی او هغوی بنسټپال او اشرار بلل، بلکې درست اسلام او سم سهي مسلمانان يې هم په تورې ارتجاع  پورې تړلي ګڼل. ان د زده کړو په کلونو کې  يې ځنې  دا دوې خبرې بيا بيا اورېدل کېدې: ((په کار ده، په ورځنيو خبرو کې د مذهبي نومونو او ويناواښتو(تکيه کلامونو) دودوعادت له منځه ولاړ شي او دويمه داچې افغانستان د شوروي  شپاړسم جمهوريت شي))!

 6-  که دا رياکاري ما کولای، هېڅکله به مې د خپل تېر او اوسني چپيوالي او ګونديوالي منښته نه وه کړې. لکه څنګه چې مې د مهالنۍ((اَينده)) په سرليکنه کې ياده کړې وه، اړوند سياسي سازمان له اَروبنسټه د((بياکتنې)) او ((کره کتنې)) يو ښوونيز- انديز غورځنګ دی، نه د بد نامو شوونېستي- فاشېستي پرچمي او خلقي ډلو ټپلو کوم ځايناستی، او د يوه پخواني((يورو سوسيالېست)) اواوسني((چپي هومانېست)) په توګه ورسره زما ملتيا هم له همدې پلوه ده. نو ځکه مې په پای کې د رحمان باباداشعر راوړی وو:

که چا لار د عاشقۍ وي ورکه کړې// زه رحمان د ګمراهانو رهنما يم!

 په اجمل نور پسې ظاهرافق ته هم وايم چې اړينه نه ده، ټول دې ښي لاسي اوسي او بيادې د تورې، سپينې يابرګې ارتجاع  پلوي او ياهم ستاغوندې له 360 درجو  سره(( شئ شاګرځي))!

او د کړن په ډګر کې دا ټولو ته پوره ډاګيزه شوه چې د خلق و پرچم بشپړ ډېری غړي نه د پاړکيزې مبارزې  لېوال وو اونه د زبېښليو او زيارکښوپرګنو د ژغور، پرمختګ او سوکالۍ ، بلکې دا ګردې تلپاينده ورپېښې بدمرغۍ، بې اتفاقۍ، وږې تندې، کړاوونه، ناورينونه او بخولې  په سل کې  شپېته د همدې سرې او څلوېښت د تورې ارتجاع  د جناياتو زېږنده دي.

که تا لږترلږه ورځنۍ روانې پېښې(current affairs)هم  سمې سهي پسې اخېستای(تعقيبولای) او بيا د طالبانو اَره رغښت له پرله پسې انساني او پښتني او ان ديني ضد کړو وړو سره پېژندلای، هېڅکله به دې د نولسمې

پېړۍ او بيا درو ګونو افغان- انګليس جنګونو له رښتينو ازاديپالو، جنګيالانو، غازيانو، اتلانو سره د دوی دپرتلې جرأت نه وو کړی!

له تاپرته يې ټول پېژني چې دهغو نورو درغلي مجاهدينو غوندې له دوی سره هم، له چيچنيا او چينه رانيولې تروزبکستان او پاکستان پورې بې شمېره عرب و عجم ملګري دي- د يوه تازه خبر له مخې چې مياشت له مخه مې په کابل کې تر لاسه کړ. همدا نن سبا په وزيرستان کې يوازې د وزبکو شمېره شپږزرو ته رسي. دا ګرد دهماغو له خواچې را پنځولي يې دي، تر اوسه سيده او ناسيده را سمبالېږي او د هغو رښتينو سوچه افغان جنګيالو په غچ کې يې دواړو خواووته د راپاتې پښتون ولس  د نوم نښان، اکروکر او ژوندو ژواک ورکاوي ته را ګومارلي دي.

 د شمالي ټلوالې په اړوندو سيمو، يا دشمالي ټلوالې د انديالو(متفکرو) مغزو د سرکښ انتي پشتونېست((پدرام)) په خبره، ((دولسو ولايتو)) کې د بيا رغاونې هاندې هڅې په پوره چټکۍ پر مخ روانې دي، حال داچې په پښتنو هغوکې اړوندکورني او بهرني کارکوونکي د اجيرو ترهګرو ((دادله ګانو)) په لاس وژل کېږي، تيار پلونه، سړکونه، بندونه، روغتونونه، لرغوني يادګارونه… ړنګېږي او بيا تر هرڅه له مخه ښوونځي، کتابتونونه سوزول کېږي، او هغه نورې دوی بخولې ورته چکچکې کوي؛ تر تش په نامه ليکې ور اخوايې، د وزيرستان له جنډولې د باجوړ تر ډمه ډولې هم همداسې درواخله!

 د طالبانو وحشت او بربريت دې کچې ته رسېدلی چې خپل لوی دېوبندي استاد ترې هم د بهرنيو نيواکګرو پرځای د خپلو بېګنا ولسي خلکو په حلالونه خپله فتوابيرته واخېسته. داهغه سخت و سوګند خوړلی بنسټپال ملادی چې پخوايې په خپل کتاب کې ليکلي ول: په ځانمرګي بريدکې له شهيدېدوسره سم له سمونې د هر سرتېر او ځان تېر هرکلي ته اويا حورې(يا پرښتې) راځي!

تاسې به د ورځچارۍ ، رياکارۍ اوبيا د پاکستاني څارګرۍ(!) په پار پر دې باندې هم ځان ناګاروئ، چې ((دادله)) تر خپلو پردي ډېر وژلي دي؟

اياد سره صليب او بې سرحده ډاکتران، د بشري رښتو(حقوقو) استازي،  خبريالان، ژباړونکي، چلوونکي… د دادله ګانوغوندې له سېلمې جاسوسان دي چې په ټوله تورزړۍ يې له سپېڅلې وراشې((الله اکبر)) سره حلال کړي او حلالوي ؟

ايا له دې هم ناخبر يا ناګار ياست چې پر اجمل نقشبندي يې هغه پڅه ستوه يا چاړه هم نه وه لورولې او په لينوني مزي يې ترې سا اخېستې وه؟

ښايي، پر بېګناه عبد الصمد روحاني مو هم څه چورت خټه شوی نه وي چې د هماغه خونړي دادله ځايناستو ورباندې ځانونه د جنت جوګه کړل(!)

7- د دغه بل جلاد پلوي مو، نه يوازې له امين او ډلې سره مخالفت او بېلتون راخرخشنوي(که نه، هغه پر پزه مچ نه پرېښووه،ډاکتر زرغون…او((سترتره کی يې واژه او تاسې نه)،بلکې دا لنډ اندي او واقعيت پر بډه وهل مو را ډاګيزوي چې د امين په سيده بولۍ سروري اګسا(په همدې ستاينوم يې وياړلی وو) د دېرش زرو بېدفاع او بېګنا افغانانو د شکنجې او وژنې د پړې پړی پر غاړه لري او دبشري او جنګي جنايتکارانو د دوه سوه کسيز نوملړ په سرکې راوستل شوی دی. استاد زهماداميني زندان دننه راته داګساد بېخرته رنګارنګو جزاګانو او بوږنوړو بشري ضد فجايعو په اړه دخپلو سترګو ليدليو او زغمليو په لړ کې کيسه کوله: ((سروري په خپل لاس د برېښنا ټکانونو، وهنو ټکونو، لغتو بوکسونو او سختو ښکنځاوو او سپکاويو په ترځ کې داهم په پښتو او پارسۍ راتکراروله: تا په کوم جرأت خپل ځان زموږ د ستر رهبر او د شرق نابغه، استاد او ايډيالوجيکي پېشوا ګڼلی؟ ته به پر دې هم سوچ و سوده کوې چې که رانه ژوندی پاتې شوې، د تاريخپوه په توګه به راباندې زړه يخ کړې، خو بېغمه اوسه، د افشاګرۍ لپاره به هېڅه تر لاسه نه شې کړای. موږ ستا په ګډون خپل ګرد دښمنان داسې له منځه نه وړو چې کوم څرک  ياکرښپل ترې پاتې شي، او خپل تاريخ هم پخپله کاږو…!)).

هو، په خپل اند يې د زرګونو زرګونو بلهاريانو کرښپلونه تر وسې وسې له منځه وړي ول، خو له دې ناخبره((څنګه به پټ کړي شهادت مې قاتل- سورمې په وينو لا ټټر ځلېږي)). يوازې ژوندي پاتې لاڅه چې د هغو سرخوړلو بلهاريانو څو برابره اړوندان او بيا ډليز ګورونه ګورنډې د بشري رښتو او پر وړاندې يې د جنايتونو د پلټونکيوکميسونو نو لپاره بس دي او بيا داچې يې دغه جنګي جنايتکار او شکنجه مار د خپورکړي دوه سوه کسيز نوملړ په سر سر کې راوړی دی. د هغه شل مياشتني فاشېستي زورواکۍ استازي هسې بېځايه منډې ترنډې کوي چې هغه درست  پر خپلو سياسي تربورانو او سرو لښکرو ور واړوي ، خو ګومان نه کېږي، بې له هر اړخيزې کريمينا لوجيکي ازماينې يې ورسره څوک ومني. اميني- سروري ډله ټپله خو پردې هم ټپه منکره ده چې سرې لښکرې د امين په پرله پسې غوښتنه او ټينګار را غلې او کارمل هم د دوی پراوږ و!

د خپلو تېرو بشري او جنګي جنايتونو د مخپټاوي لپاره د اخوان – ستمي او په نومېرلې توګه د کابل د 70 زرو استو ګنو د ټولوژلې او مادي او مانيزو ځانګړو او ملي شتمنيو د چور تالان او تباهۍ اعلی سر قوماندان (( رباني)) په سروالۍ ملي جبهه)) جوړوي، چې ګوندې د خلکو او تاريخ له نياووالۍ (محکمې) څخه خپل ځان او بيا سرجلاد رابچ کړای شي! په دې هم د ټولو په سترګو کې شګې شيندي چې جليلي د رباني په لارښوونه په سروري پسې زندان(!) ته جانماز ور وړي. نوموړی اخوان- ستمي هم داسې شيطاني چمونه

وار له مخه له خپل ماوېست مرستيال((مسعود)) سره پوره پاخه کړي او د خپلې ږيرې تر جال لاندې يې ځنې پر ژوندونې ((مجاهد!))  جوړکړی وو او اوس يې پر مړونې  ترې((ملي قهرمان!)).

د بشري جرم و جنګي جنايت ټولۍ (مقولې) هم ښايې افق صاحب ته د مدافع وکيل په توګه نوې و اېسي اوپه زړه واژه نامه کې يې پرې سترګې نه وي لګېدلې!

همدارنګه له ورايه را جوتېږي، چې دغه سياسي سوداګر نه يوازې د دوکتور نجيب اله پر وړاندې، هغه هم د مرکزي کومېټې د غړيتابه او کانديدۍ تر ولجه کولو وروسته د تڼي کودتايي ملګری وو، بلکې د داودخان پر وړاندې د امين دغويي کودتا له ټينګو پلويانو څخه هم وو. د هېواد ساده پرګنې هم پوهېږي چې تر داود خان راوروسته ټولې بد مرغۍ  پرله پسې ښيو او کيڼو پوځي کودتاوو ور پېښې کړې دي.

8ـ افق صاحب د درو يادشويو بخولو پر وړاندې  دخپلې بې توپيرۍ او ناغېړۍ لاس هم پر ما پاکوي. په دې لړکې يې له طالبي- عربي- پنجابي هغې سره خو خپلوي رانښلولې، د نړيخورې امريکا په سرکښۍ د بهرنۍ نيواکګرې  او اړوند ګوډاګي دولت ټلوالې او د درېيمې((شمالي)) هغې پرضد يې ترماپورې هېچا کوم غبرګون يا ليکنه نه ده لوستې. حال داچې مادومره ترې خپل څانګيز- څېړنيز وخت بلهاري کړی چې دی يې پخپله منښته، هغه هم د يوه پيغور په بڼه کوي. لکه څنګه مې چې په سرکې يادونه وکړه، زما هره ليکنه او ان ويرنه لکه همداغبرګون يوازې دځان سپيناوی نه دی، بلکې ورسره ورسره د لوستونکيو او بيا مينه والو په ټوليزه پوهه (general noldge) کې يوه زياتونه هم ده. په تېره د نوې ژبپوهنې او بيا يې په رڼاکې دپښتو ژبپوهنې، لکه ګرامر، وييپوهنه، ليکلار، شعرپوهنه (عروض)، د پښتو او پښتنو تاريخ، اېتېمولوژي…  او بېلابېلې ژبتوکميزې او سوسيو لېنګوېستيکي ربړې او مسألې  چې نن سبا ورسره پښتني ـ افغاني ټولنه د ناسپاسو لږه کيو له خوا زياته راښکېله ده. دشمالي ټلوالې د پرله پسې چالانو انتي پشتونېستي تورومونه دسپکو سپورواو بې سروبولو اوتو بوتواو دروغو دربو(اين قوم مهاجريهود،وحشی، بې فرهنګ،غاصب ) ترڅنګه ټولنپوهنيز وزمه دکونه دليلونه هم وړاندې کوي. او ليکي:… پشتونها هنوز به قوم واحدی ارتقأ نيافته و بنابران دست کم يک فور-ماسيون نسبت به تاجيکها و ديګر اقوام عقبتر اند. بيا زياتوي: حکمروايان مربوط نيز در ديګرګونی زنده ګي اجتماعی اين مردم توجه وتلاشی به خرچ نداده اند… ( ناخنکې  مې ځکه نه دي کارولي چې سم له لاسه مې اخېستې کاپي و نه موندله او ناسيده بڼه مې ورکړه). او د مارکسېستي ټولنپوهنې لاپو افق ترې يا، لکه د خراړې غوندې سر د بې توپيرۍ په شګوکې ننه اېستی او يايې هم پرې کورټ ځان ناګاره اچولی دی!

د دې  دوو نورو بخولو پروړاندې مابياهم د ورځنيو رسنيزو، هغه هم سياسي ليکنو پرځای  زيات زور پر ادبي پنځونو او بيايونليکونو(سفرنامو) اچولی، لکه درې کاله وړاندې ((افغان ولس د تورې- سپينې ټلوالې په ولکه کې)) او د تېر اپرېل((مافيايي- انجويي دولت خپل پايښت په ترهګرۍ کې ويني)).

کومې منډې ترړې چې ما تش په دې يوه کال کې، له اويا کلنۍ سره، د پښتو ژبې او فرهنګ د سرڅڼې او بيايې د هېواد او نړۍ پر کچ دسيالۍ په موخه ترسره کړې، ګومان نه کوم، دکابل، پېښور ياکوټې اکادېمۍ يا کومې بلې تش په نامه سرکاري څانګې سازمان کړې اوسي:

له نويو زياتونو او کرونو سره دپښويې(ګرامر) درېيم او دليکلارښود دويم ځل چاپول اواړوندو پوهنتونو، اکادېميو او د ښوونې روزنې وزارت ته يې لېږدول، په اتاوا کې د کاناډايي او  افغاني ښوونکيو اوزده کوونکيو دوه ورځني کارغالي(ورکشاپ) ته لکچرونه او په تورنتو کې له هېوادوالو سره د پښتو او پښتنو پر وسمهال او تېرمهال پېنځه ساعته غونډه جوړول،ورپسې په هماغه يوه مياشت((نووېمبر) کې له افغانانو او اوتريشيانو، جرمنانو او نارويژيانو سره((په هندواروپايي او بيا ساکي اَرياني ژبو کې د پښتو دريځ)) په اړه يو ورځنۍ پوهنغونډې ته وينا، دوې مياشتې له مخه هېواد ته يو ښوونيز سفر او په کابل، ننګرهار او خوست کې د پوهنتونو، د ښوونې روزنې د لوستکتابونو پښتو څانګو او فرهنګي ټولنوته څلېرويشت ورځې لکچرونه اورول او بيا په پلازمېنه کې د يوه ګڼ شمېرمينه والو په هڅونه او مرسته له ((تربرې ژبې)) سره د رغنده او مثبتې علمي- فرهنګي سيالۍ په موخه د((پښتو فرهنګيستان)) بنسټ اېښوونه اواکسفورډته تر راستنېدو درې اوونۍ وروسته د((پښتو اتېمولوجۍ)) د اوږد مهالي پوهنيز- څېړنيز کار لپاره د نويو رامنځته شويو توکو د لاسته راوړلو په موخه المان او فرانسې ته لس ورځنی څېړنيز سفر.

8 ـ ستاسې ټولټال سياسي او  مارکسېستي پوهه د ايراني توده يانو له دويم لاس اخځونوڅخه تر يو څو زده کړومقولو او تعريفو تېری نه کوي، نو  (چپی، هومانېست چپی، چپی هومانېست)، (چپ دېموکرات)، (دولتي سوسيالېزم)، (شوروي توتالېترېزم)، (انتقادي ـ مارکسېستي سوسيالېزم)، (نقاد يا انتقادي مارکسېزم)، چيني وزمه سوسيالېزم او داسې نورې نوې ټولۍ(مقولې) درته کورټ نوې وي. په دې لړکې((سېکتارېستي- فاشېستي)) داهم همداسې درواخله چې د پښتني- افغاني ضد ستمي يا شمالي نا سپېڅلې ټلوالې لپاره کارول کېږي. نن سبا هر اتنولېنګوېستيکي متعصب، توکمپال او ښيلاسی ناسيونالېست وګړی، ډله او سياسي زورواک اوحکومت د شوونېست تر څنګه فاشېست هم بلل کېږي. له پرچمي مشرتابه سره زما ړومبی ټکر هم د همدغو ټوليو يانومونو  پر سر راپېښ شو. تازه د امين- سروري له زنديو او زندانه ژوندی راوتلی وم او د نويو برلاس شويو پرچميانو له خولو مې پرله پسې اورېدل: ((د امين فاشېست او اميني فاشېزم پېر نور واوښت !)) او ما له هماغه پخوانی مارکسېستي پېژند (تعريف) ور مخته کاوه چې په مخځمکواکي (قبل فيوډالي)) ټولنه کې د داسې پانګوالي ښکارندو يا پديدو يادونه بېځايه ده. انساني ضد زورواک و زورواکي، انار شېست و انارشېزم… هرڅه بلل کېدای شي. خو چې په بورژوازي لېترېچرکې مې بېلابېلې ماناوې پسې وکتلې، نور مې باندې ټينګار و نه کړ. بلخوا دا هم زباد ته رسېدلې وه چې امين د يوه (( خيالي اوخوبولي ارمان)) په توګه همدغه لاره پسې اخېستې وه، هغه هم په دې خام باور چې که يې کورني ټولنوټيزاَړونه (اقتصادي- اجتماعي شرايط) برابر نه ول، د دواړو زبر ځواکونو د مادي- تخنيکي پشتوانې په راخپلونه به هغه په مصنوعي توګه تر بري ورسوي، چې و نه رسېد!

له سراسري ګوند سره زما اپوزېسيون هم هغه مهال ښه ترا ډاګيزه شو چې نوي نومول شوي سروزير((کشتمند)) د کابل ښار د مخورو په غونډه کې خبره پرټولو پښتنو را وڅرخوله((هرکس که به زبان امين تره کی ګپ مېزند، دشمن ما است))!

ورپسې مې چې له سازايي پوهنتون سروال((اسداله حبيب)) سره د((دانشګاه دانشکده)) پر سر شخړه راغله، د محمود بريالي په بولۍ زه او مېرمن مې دواړه د مېلمه استادانو په پلمه ختيز المان ته شړوني( تبعيد) کړ شو. له ځايه مې استعفأ ورواستوله. ترڅو دوکتور نجيب اله ګوندي- دولتي مشر شو او له اجباري استادۍ او شړونتيا (تبعيده) له مېرمنې سره هېوادته ستون شوم. نوي مشر راسره په سملاسي کتنه کې کړی استعفأپاڼه بيرته راکړه او ژمنه يې وکړه چې نور به څوک پښتواو پښتون ته په سپکه سترګه ونه شي کتلای اودکاوياني،  مزدک مزدورک، پنجشېري… لکۍ به ډېر ژر ور غوټه کړم.

تر څومې د ځانګړې راکړې شمېرې له لارې ورته د نالايق د اکادېمېسنۍ- کانديدۍ ډرنامه ور پلمه کړه او د پښتني- تاجيکي فاشېستانو او کودتا چيانوګوند مې د تل لپاره ورپرېښووه. که ځانخوښي او په ځان کې ډوب افق صاحب په ګوندي اورګان((پيام))کې زمااستعفأ او بيا د هماغه مهال خپرې شوې انتقادي ليکنې او شعرونه لوستی وای، اړوند تورونه به يې راپورې نه تړل. ان تر دې چې يې ګوندي انډيوال ((نوزادی)) هم د يوه شعر شاهد دی . هسې خو له ده پرته ګرد ليکلوستوال ګونديان او نور درست ليکوال او سياستوال  ما له شاهي پېره تراوسه د يوه ډېرکاري((څانګيز)) ليکوال او څېړنوال او بېدرېغه او بېلوره کره کتونکي او نيوکګر قلموال په نامه پېژني!

دغه خواره کي همدومره لوستي چې هر اپوزېسيون د افتخار وړ نه وي، خو په دې يې سر نه خلاصېږي چې چپ اپوزېسيون د يوه ګوند او فرکسيون ياد يوګړي( فرد) په توګه په ګوند، پارلمان يا ټولنه کې له 1830راهيسې تل د مترقي (progressive) هممانيز بلل شوی دی. د چپي هومانېست پر وړاندې ښی هغه ټيکاو لري چې بېلګې يې له اسماني او ځمکنيو پيغمبرانو نيولې تر مهاتما ګاندهي او ماتر لوتر کېنګه رارسي.

9- دی د خپلې کم تعليمۍ د پرده پوښۍ لپاره زماعلمي لاره روده، څېړندود او مېتادولوجي ((غربزده)) بولي او پردې ناخبر يا ناګار چې لږ تر لږه له اتو پېړيو راهيسې لويديځ له اتو پېړيو راهيسې پوهنتونونه لري او د يوناني- رومي پوهنو او فنونو پر بنسټ يې پرله پسې او  پرله غښتي بشپړتيايي بهير

تر ننني علمي، فرهنګي او تخنيکي پړاوه رارسولی او زه پر دې وياړم چې ما په خپله برخه کې ترې ډېر څه  تر لاسه کړي دي؛ که نه زه به هم د ده په څېر پر هماغه لنډه تنګه((کاپي)) بسيا پاتې وای. په دې توګه د حميد مومندپه توپير پر ((لېونتوب))، په بله وينا،((ناپوهۍ)) نه وياړم: که مې نه وای لېونتوب رهبري کړی- افلاطون غوندې به مړ ومه ګمراه!

همدا اوس لګيا يم، په همدې لويديځ کې له تاز نوښتونو او برسېرونو سره خپلې ليکنې څېړنې، په تېره لوست کتابونه پرله پسې تر نوې کتنې لاندې نيسم او له بيا بيا چاپونو سره  يې بېلابېلو پوهنتونو ته د لکچرو لپاره هېواد ته په خپل لګښت ځم چې د کابل، ننګرهار او خوست  شپږ اوو پوهنتوتونو او د ښوونې روزنې وزارت اړوندو څانګو کې مې د تېر اپرېل لکچرونه دهمدې لړۍ  يوه برخه وه.

دا هم  بېځايه نه وه چې((پښتو او پښتانه د ژبپوهنې په رڼاکې)) ژبتوکميز تاريخ مې درو نومياليو لويديزو استادانو ته ډالۍ کړ ی دی:

 د نومهالې پښتوژبپوهنې مخکښانو، دارمستېتر، ګايګر او ګران استاد مورګنستيرن ته چې زه يې په اَر و رښتيني ډول له خپلې ژبې او تېر مهاله خبر کړم.

افق صاحب لويديځ ځپلی(غربزده) او د لويديځ زده کړه وال او څېړنوال  سره اخښلي او له دې سره(( پوهه)) او((ګروهه)) په يوه مانا را اخلي. د پانګوالۍ او پانګواکۍ پر وړاندې زما چپوالی او چپيوالی له هماغه ژباړلي شعر سره راپيلېږي چې د اړوند پوهنتون په((برنر ستودېنت)) اوونيزه کې مې خپور کړ او يونيم زری  بورس مې پېنځسويز ته راکم کړشو. اَره پښتو بڼه يې په هماغه مياشت کې راديو قاهرې او راديوکابل د پښتونستان مشاعرې له لارې خپره کړې وه او په ((سوزونه او سازونه)) ټولګه کې مې هم راخوندي کړې ده.

له د دوديزو استادانو او پوهانو سره پر ما د بې ادبانه چلند تور هم له 1975 په کابل کې له نړيوال پښتو سېميناره اَره اخېستې چې نوماند استاد ګيورګ مورګنستيرن پر پښتوګړدودونو زما د  پېنځه اويا مخيزې ليکنې د دفاع په ترځ کې ګردو ته ډاګيزه کړه: ((موږ تاسې ته په نوې ژبپوهنه او اَريانپوهنه کې دايو زلمی در وروزه، هيله ده، پر وړاندې يې له بېځايه نيوکو او احساساتي چال چلند څخه  کار وا نه اخلئ، د نوي او زاړه تر منځ اړپېچ ورو ورو له منځه ځي…)).

مولانا خادم هغه خبرې د ځان اونورو لپاره سپکاوی وګڼه او له استاد رښتين  او بل کوم يوه سره له غونډې ووت، خو لوی استاد حبيبي د چاخبره له سياسته کار واخېست او ويې ويل:((موږ تردې دمه، ښه وه که بده، را و رسوله، نور نوی پښت پوه شه او نوې ليکنې څېړنې يې…)).

د استاد رشاد اکادېمېسني مې په دې موخه ياده کړې چې د يوه بل اندي (ديګر انديش) او شوروي ضد په توګه يې ولې ومنله. خبره، لکه پاس  چې ورته نغوته وشوه، د پرېنسيپ  له مخې  په دوو پيسو نه ارزېده، که نه ولې به يې بې پوهې فرهنګ ستمي پنجشيري يا د((کې. جې. بې)) د سترګو تور سيد مسعود، يعقوبي… او بيا بېکتابه لومړي ساواکي ډاکتر و پوهاند ((جاوېد)) ته ورکوله چې هېواد مل يې د نالايق په بولۍ په بېړندويه توګه د((ګل و بلبل)) ليکنو په ټولګه پرده وکړه. پر وړاندې يې درې سوه ډاکترډېګري والا

پوهاندان له ګڼو اثارو سره کورټ له پامه وغورځول، په سمه سهي مانا،

نا اکادېميک يې اکادېميک وبلل او اکادېميک يې نا اکادېميک!

استاد رشاد له هغه راهيسې چې په پوهنځي کې مې د پښتو فونېتيکس- پويتيکس په غاړه غړۍ کولو د ده د ټول عمر تدريس کړي عربي عروض له

نصابه وکښل، راسره خوابدی وو او استاد رښتين هم د ګرامر په برخه کې!

ما چې څومره د لويديزو استادانو دپوهې اوڅېړندود درناوی کړی، هومره مې د پوهې او فرهنګ د مخکښانو په توګه د خپلو دوديزو((متن)) پوهانو او استادانو د هلو ځلو درناوی هم ساتلی دی. که افق صاحب په رښتيا سره د نوي اکادېميک پښت استازی وای، پر دغه توپير به يې سر خلاص شوی وو او داسې بېځايه پرتلې به يې سره نه کولې!

10- تر هرڅه له مخه يې دا لنډپاري چې هيلۍ ته لامبو ښيي، ز ما کره ليکلار او ليکنښې په سترګوکې راننه باسي. حال داچې د ليکلارې له پلوه دی لا تراوسه له ګړدودي او ګړنۍ ، هغه هم پارسي ځپلې ((کابلۍ)) پښتو څخه((يوې- کره پښو)) ته لوړتيا نه ده موندلې. نوميالي صاحب خو له ټول عربېزم او غربېزم سره سره، رغاونيز(ګرامري) معيار، لکه (د- له)،(د- تر)، (په- پر)…توپير تل په پام کې نيولی او د پارسي علتيه او بيانيه((تا)) تر اغېز لاندې يې هم کله  ((څو،ترڅو، څوچې، ترڅوچې)) او د اردو ځپلې پېښورۍ هغې((کوم چې…)) کارولي نه دي.

د ښاغلي افق ليکنۍ پښتو هماغسې زړه پر زړه پاتې ده، لکه اړونده څانګيزه((سياسي)) پوهه يې. کومه ((يوه- کره ليکلار چې له درو نيمو لسيزو راهيسې پر له پسې پرمختيايي پړاوونه وهي او کارول کېږي، دی ترې په پړاوونه پړاوونه لرې پاتې دی؛ نورې رسنۍ لاڅه چې پر بي بي سي هغې هم غو. نه رپوي. نه يې له رغاونيز يا ګرامري اَر و معيار ه ځان خبر کړی او نه يې له دا دومره رادود شوې څو زريزې درې ګونې نږه( لرغونې، ګړدودي اونوې راپښتو شوې علمي، تخنيکي او فرهنګي) وييپانګې(لغوي زېرمې).

د د غه ښاغلي پښتو، د منلي کيسه  ليکوال زرين انځور په نومونه(اصطلاح) ((کلاسيکه)) پاتې شوې ده. د پرتلې په ډول:  ذات ا لبيني روابط/ځپلمنځي اړيکي، د غير سرمايدارۍ د رشد لاره/ناپانګوالي ودې لار، په کال کې ديوه سړي  د سر عايد/ کالنۍ سړي سر ګټه،مشترک المنافع ملکونه يامملکتونه /

همګټې هېوادونه، د اقتدارپه سر ګوند/واکمن ګوند، تفرقه واچوه،حکومت وکړه/ بېل يې کړه، اېل يې کړه،د مشکلاتو باوجود/له ستونزو سره سره، تصميم نيول/ پتېيل، تدابير اتخاذ کول/لارې چارې غوره کول، د نفوسونه په ډک ښار کې/په  ګڼمېشتي ښارکې، طويل المدت او قصيرالمدت/اوږدهماله او لنډ مهاله،د لرې مسافې نه ويشتونکې وسله/لرواټنې وسله يادرسته، د هوانه هواته توغندی/ هوا ـ هوا توغندی(اروپايي ژبې يې هم همداسې لنډ ګنډ کاروي)، د همدردۍ يا مبارکۍ مراتب په عرض رسول/ خواخوږۍ يا مبارکۍ وړاندې کول،د دلچسپۍ يا علاقمندۍ مورد واقع کېدل/ د لېوالتيا جوګه کېدل، د علمي سمينار شاملين او علاقمندان/د پوهنغونډې ګډونوال او مينه وال، تحريري هيأت/ کتنپلاوی، د شواهدو يا اسنادو د عدم موجوديت په صورت کښې/ د لاسوندو له نشتوالي سره،په غازي ستډيم کې د بزکشۍ د مربوطو ټيمونو د چاپه اندازانو فی مابين  د قهرمانۍ نهايي يا فاينال مسابقاتو سلسله شروع شوه/ په غازي لوبغالي کې  د وزلوبې د اړوندولوبډلو د لوبغاړو تر منځ اتلولۍ پايلوبو لړۍ پيل شوه… .

افق د قسم لپاره يو((استعمال/کارونه او کارونګ)) يا((استعمالول/کارول)) په خپله پړپړه کې يوځل هم راپښتو کړي نه دي،د(د- له)،(په- پر- پرې) او نورو غبرګبلونو توپير او د بېکچه غربي او پارسي وييونو،غونډونو او ګړنو(لغاتو، عبارتو او اصطلاحاتو) راغبرګونه يې راته هسې بېځايه سر خوږی برېښي. همداسې يې کلاسيک ليکدود درواخله. تر اوسه په دې پسې سر نه ګرځوي چې کوم وييونه(لکه: پخپله، پکې، ځانته، همدا، همدغه، لپاره…) يوځای ليکل کېږي او کوم (لکه: نلري، نکوي او نورې فعلي بڼې يا نومونه) سره جلااو يا ولې دوهم، دويم شوی او دريم، درېيم او داسې نور نوي نوي بدلنونه!

 له ليکلاريز پلوه(( ليکوال)) لکه کليوال، کډوال، هېواد وال، نړيوال، ترنکوال، ګرديوال، موګوال (وروزګانيان يې زابليانو او نورو غلجيانو ته وايي) … د يوګړي او ډېرګړي لپاره په همدا يوه بڼه راځي او دی يې ډېرګړی ((ليکوالان)) راوړي او بياد پارسي ((علتيه تا)) تر اغېز لاندې  بېلګې يې، لکه: ((اما د کامې ليک نخښه ځينې ليکوالان  تر اندازې زياته استعمالوي ((څو)) چې جملې په اسانه کړای شی.)، د(له) ښاغلي پوهاند زيار څخه زياته غوښتنه کېږي چې د ليکوالۍ د هر اړخ اصول مراعات کړی، ((څو)) ليکنه هرڅوک ديوه لارښود په څېر ولولي.)؛ په لومړۍ بېلګه کې يې هسې بېځايه له ((چې)) سره ملګرې کړې او په دويمه هغه کې يې د((چې)) پرځای کارولې ده.

دا خپلسرې او ناکره پښتو يې د دې لامل شوې چې والي سربېره يې د جوليزه  يا لفظي سپمااو کوټلتيا(فشرده ګي)، يا په عربي اصطلاح((قلٌ و دلٌ)) په پام خې و نه نيسي. د ساري په توګه يې که اوسنۍ ليکنه پر((يوه – کره پښتو)) يا پارسۍ واړول شي، لږ تر لږه يې حجم شل  پېنځه ويشت سلنې(شل فيصد) ته راکمېدای شي.

ده که يو لږه کی ربړ پر ځان ګاللی او زما ليکلارښود يې تر يوه ځغلندې کتنې تېر کړی وای، زما د ليکلار پرځای به يې پرخپلې هغې نوې کتنه کړې وه. په ترځ کې به  يې د پښتوټولنې د نورو اړوندانو غوندې د((يوې- کره ليکنۍ پښتو)) پېنځه دېرش کلن غورځنګ او رادود شوې ليکلار ته له دومره نويو ژبپوهنيزو اَرونو او معيارونو او اړوند ټولمنلي او لاسليک کړي پروسيجر سره، يوه بېځايه او بې مانا((وييرغاونه يالغت جوړونه)) نه انګېرله، لکه واخلې د يوشمېردوديزوفېلالو جېستانو اوبيا د ارواښاد عبدالرحمان  پوپل خندنۍ اوتې بوتې!

او همداسې يې د ليکنښو نيوکې هم درواخله چې تر يوې بېلګې ((انتقادي- سوسيالېزم)) پرته يې بله يوه بېلګه هم ناسمه رازبادولای نه شي، هغه مې هم لومړی ((انتقادي- مارکسېستي سوسيالېزم)) کښلی وو . په(يوه- کره پښتو) کې((يوه)) زه تل د نکېرې ياشمېرې په مانا نه،بلکې د((يوازېنۍ)) په مانا کاروم. ((زه دې مړی ژاړم، ته مې دخولې پېښې کوې ؟)) متل مې دسواليه جملې په توګه کارولی او دی يې پوښتنښه بېځايه بولي. بلننښه (نداييه) يوازې په پوښتغونډله يا سواليه جمله او تعجبيه جمله  کې نه، بلکې په زياترو ناخبري جملو او ان کلمو هم اړه لري.

د نالايق د ډرنامې کانديد لا تر اوسه د پښتو ټولنې د زمانې د ((ليکنخښو)) پر يوه چاپ کړې کتابچه ګۍ بسيا پاتې دی. ترهغې له مخه ما په پښتو غږپوهنه کې يو شمېر ليکنښې(punctuation marks د ژبې د متممو يا بشپړاندو توکو(( نا زنځيري فونيمونو)) د سېمبولونو په توګه يادې کړې وې او په نحوي برخه کې مې د ناخبري يا انشاييه جملو له پاينښو څخه د پوښتنې ياسواليې لپاره((؟))او د امر، ندا، هېښتيا، خوشالتيا، وياړ، ډار، هيجان، ارمان، ټينګار، اخطار، شک، احتمال… ګردو لپاره((!)). د يوه شکمن يا نامنلي(لږتر لږه د ليکوال له انده) نوم يا ستاينوم مخې ته او يا په لينديوکې نيول کېږي، لکه: اکادېمېسن(!) پنجشېری، يا(( پارسي دري!)) او داسې نور. ندايه او همداراز ننګښی يا کامه دوه- درې نه، بلکې تر پېنځلسو زيات کارونځايونه لري چې ځينې بېلګې يې زما په دغه ليکنه کې هم راغلې دي. همداراز(-) درواخله چې د بياپېښۍ (کثرت الوقوع) له پلوه تر (،)،(.) او(!) راوروسته په څلورمه پوړۍ کې راځي. نن سبا په انګرېزۍ کې تر(،) د(. ) کارونګ ځکه ډېر شوی چې جوړه(مزدوجې) او تړښتي (مرکبې) جملې يې زياتره له دوده و موده غورځولې دي. د ليک سرنامې پايته راوړل يې، لکه((ښاغلی… !)) زموږ ميرزايانو رادود کړی او هغه هم په دې چې په نداييه بڼه يې کښله((ښاغليه وروره!)). خو نن سبا زموږ ډېر معياري پارسي او پښتو ليکوال دېته ځير شوي او د لويديځوالو غوندې نداييه يا خطابيه بڼه نه ورکوي او له دې سره يې پايته هم ننګښی((،)) کاږي، لکه: ((ښاغلی ورور،)) يا((ښاغلي ورور ته،)). يو ګڼ شمېر نوې نښې نښانې يا سېمبولونه چې په کمپيوټري ژبه کې رادود شوي، هر ګوره، په دې لړۍ کې نه راځي. د ښاغلي افق داخبره هم بې ماناده چې ليکي: ((که څه هم ليک نخښې،ځينې وختونه د مختلفو ژبو ترمنځ څه ناڅه توپير لري…)). حال داچې له ژبني پلوه، بې استثنأ په يومخيز ډول د نړۍ په ګردو(څه له پاسه شپږزرو) ژبو اړه لري او له ليکني پلوه يوازې په هغو ژبو چې(الفبايي) ليک والا دي. يوازې سامي، په تېره عربي يې ځکه دومره نه کاروي چې ليکنی سېستم يې لکه واوېلي نښې د اعراب او اعراب يې بيا د نحوي سېستم اړوند دی.

په دغه لړ کې هغه  سېمبولونه  چې يوازې ليکنی ارزښت لري، په بله وينا، د ژبې نه، بلکې په ليک اړه لري، ورځ پر ورځ مخ پر زياتېدو دي، لکه واخلې کمپيوټري هغه. پر وړاندې يې ژبنۍ هغه يو ټيک او ټاکلی شمېر لري.

د ليک نښو له پلوه له اروپايي او نورو کيڼلا سيو ليک سېستمو سره  زموږ د ښي لاسي دې يو کوشنی توپير د يوې نيمې نښې په کښنه کې ليدل کېږي، چې په لومړي کې يې مخ کيڼې او په دويم کې يې مخ ښۍ خواته اړول کېږي، لکه (; , ?) او( ؟ ، ؛). داچې يو ګڼ شمېر نورې ليکنښې لکه غبرګې او يو وستوې ليندۍ او نوکۍ(ناخنکې) … اروپايي ژبي کاروي، موږ ورته هم اړتيا لرو، خو لاتراوسه مو راخپل کړي نه دي!

کوم سېمبول چې دوی يې د مړشوي وګړي، په تېره ليکوال د نامه مخې ته د لينديو دننه د صليب په ډول کاروي، موږ  کولای شو، پرځای يې اسلامي جنډه رادود کړو.

له ګرانو مينه والو سره ژمنه کوم، چې د لاس لاندې ستر کار((پښتو اېتېمو لوجۍ)) تر بشپړونې وروسته د ليکنښو په اړه يو پوهنيز ـ څېړنيز لارښود هم  له ليکلارښود سره يوځای چاپ ته وسپارم. له دې پلوه دښاغلي افق منندوی يم چې زه يې ورځير کړم.

په پای کې دا خپله علمي ـ اخلاقي پازه ګڼم چې له افق صاحب څخه د ټولو

سپينو سپينو خبرو، په ځانګړي ډول د((ملي يووالي ګوند))، ياترهغه بتر((د سولې غورځنګ)) په تړاو،که درواغ وي، بښنه وغواړم!

                    په ټوله پښتني ـ افغاني او علمي ـ فرهنګي مينه او لورېينه!

د پښتو فرهنګيستان له خوا   

                  له(( بېنوا)) پرته نورو ګردو اوبپاڼوته په ټوله افغاني- پښتني مينه او لورېينه ډالۍ کېږي.                                                                                                        د نوې ژبپوهنې په رڼا کې  له پارسۍ سره 

       د پښتو د رغنده سيالۍ بهير په زړو ببولالو مه لتاړوئ!

 د لمر په څېر څرګنده ده چې له کمونېستي انقلاب او اسلامي انقلابه ډېرۍ ګټه زموږ د لرغوني هېواد کورنيو او بهرنيو دښمنانو ترلاسه کړه. د هغې لومړنۍ خونړۍ پايله هم شمالي ټلواله شوه چې په رښتينه ماناد افغان او افغانستان او په ځانګړي ډول د بومي- ډېري ژبتوکميزو استوګنو((پښتنو)) پروړاندې د يوشمېر کيڼ ترينو او ښي ترينو لږه لږکيو رامنځته شوې ناسپېڅلې ټلواله ده.د ټلوالې په سرکې  داسې پارسي ژبي  ماوېستي- جهادي _ ستمي تاجيکي او هزاره ګي بېلتونپالې ډلې  ټپلې ټيکاو لري چې د اوسني تش په نامه افغان حکومت او پارلمان دننه او دباندې له پوره سياسي او پوځي واک و ځواکه برخمن دي. ترشايې په پېنځګونو لويو وچو کې انديز(متفکر) ماغزه له الکترونيکي مغزو سره يوځای په ټول شور و زور يوه پرله غښتې افغاني ضد  تبليغاتي جنګ جګړه((کارزار)) پر مخ وړي. د هېواد دننه هم يو ګڼ کسيز پلاوی لري چې له هغو څخه ((مخدوم رهين)) د فرهنګ وزارت تر دوو پېرو وروسته شمال پلوي هندستان ته د سفير په توګه واستول شو اود زرياب او پدرام په ګډون نور يې د اړوندو  تنظيمي مشرانو اوياهم د کرزي د سلاکارانو په توګه کار کوي.هغوی پښتو- پښتانه او افغان- افغانستان نه مني، خرم خواره کی پرې د ((ملي ترمينالوجۍ)) قانون تطبيقول غواړي، هغه هم  زياتره ناپښتو((محصل، ګالري…))!هغوی د اساسي قانون هماغه توکي مني چې د ملاتړي ايران له لارښوونو سره سمې سېکتاريستي او سېپراتېستي ګټې يې پکې نغښتې دي. حقوقي او جزايي هغه ورباندې چې داساسي قانون په سيوري کې رامنځته کېږي، دا اووه کاله چا تطبيق نه شو کړای چې لومړنۍ بېلګه يې د دوه درو وزيرانو د وژنې سکالو وه او وروستنۍ يې د دوستم جنايي هغه، د سلاکار پدرام ګواښ يې لاڅه کړې چې که څوک ورته ووايي، پرمخ دې څو سترګې دي، د شمال پر نهو ولايتو سربېره به د پنجشېر، دايکوندي او باميانو ولايتونه د کرزي له ولکې څخه وکاږي. په زړه ستمي نقشه کې يوازې شمالي هغه راتلل او رادېخوا له کابله تر اسلام کلا يې د مغولي همژبو په((هزارستان)) کې!ما د شورای نظار د خاوران تار نما د رادېو((پيام زنان)) له  تورمه دا ور پر ډاګه کړه چې دري لکه تاجيکي د ايراني پارسۍ سکه لور ده، خو همستاسې ليکوالو په دغه نامه له 1343ل. راهيسې په وچ زور په اساسي قانون کې راننه اېستې ده. نو که اوس يې بيرته هماغه اَرو رښتينی لېنګويستيکي ((پارسي)) نوم راخپلوئ، نو دې لېنګويستيکي زباد ته به هم غاړه ږدئ چې دغه ژبه په سوېل لويديزه اَرياني ډله کې راځي، نه د هسې بې سروبوله ماويلو تاويلو له مخې په شمالختيزه((باختري)) کې!محی الدين مهدی نومی يې پر1957ز.  د سره کوتل او پر1993ز. د رباطک رابرسېره شوي ډبر ليکونو او نورو دوه درې سوو خورو ورو لاسوندونو په اړه له هينينګه تر اوسني ژوندي سيمز ويليمز پورې د سترو اَريانپوهانو ساينتيفيکي شننې رااخلي چې د پښتو او پاميري(لکه يدغه او مونجي) او همدارنګه سوغدي، پارتي او خوارزمي ژبو تر منځ يې دريځ ورټاکلی دی، خو  بيا ورباندې نيوکه کوي چې که پارسي يې له ليکلړه اېستلې، ((دري)) يې ولې له ابن نديمه تر استاد حبيبي پورې د دومره پوهانو د تاريخي روايتو  برخلاف له پامه غورځولې ده؟بېځايه پلمه او پر ځای پيغورد مرکې په ترځ کې مې دا هم ور  پر ډاګه کړه چې د ايراني فرهنګيستانونو له خوايې  له  70-80 کلو راهيسې تر لکونو رارغېدلي نوي ويي(نامواژه ها و دانشواژه ها) پخپله د ايرانيانو غوندې د وی هم کارولای شي، په دې شرط چې له امير شېرعليخانه تر اوسه د  افغاني47 ژبتوکميزو ډلو تر منځ يو لړ ټولمنلي پوځي او اداري نومونې ورسره په ټکر کې رانه ولي. خو دوی پرې ګرد سره ځانونه ناګاروي او وايي ولې په دواړو ژبو نه اوسي. يونيم چې بل دليل ورپاتې نه شي، دا پلمه رامخته کوي چې ګوندې پولې برېدونه يې چا نه دي ور ټاکلي او بيايې داپلمه او پيغور چې د ښاغلي خرم په بېلګو کې خو له((پوهنتون)) پرته نه((محصل)) پښتو دی او نه ((ګالري))، ان تردې چې (( تون)) يې هم تر خرخشې لاندې راولي، حال داچې دا توکی، پر زړو ادبي متنو سربېره لا په اوسني ګړدود نيم کې هم شتون لري، په مېږه تون، چښتون او نورو تړنګوکې يې لاڅه کړې څه کړې!بلخوا ليدل کېږي چې پخپله ډېر پښتانه، نه يوازې په ورځنيو خپلمنځي خبرو اترو، بلکې د کره پښتو د يوې برخې په توګه په رسمي ويناوو کې ، له همدا يوه((پوهنتون)) پرته نور سوچه ملي ترمونه نه کاروي، لکه:روغتون، درملتون، زېږنتون، وړکتون… نه کاروي او د کمترۍ احساس له مخې د تربورانو هغو(شفاخانه،دواخانه، زايشګاه، کودکستان…)) ته ډېر ارزښت ورکوي. ورځنۍ وييپانګه نه په کورني چاپېريال کې کاروي او نه بهر:  پخلنځی- اشپزخانه، کاليزه_ سالګره، لاسڅپوڼی- دستپاک-، مخڅپوڼی – رويپاک، ځانڅپوڼی- جانپاک، جېب څپوڼی- دستمال جيبي، پزڅپوڼی-دستمال بيني، څپلکې- چپلکې، څادري- چادري، څمڅۍ- چمچه،کټ- تخت خواب،کټپوښ- روجايي ارکاره- تخم پزي، شودې وريجې- شيربرنج، زومنه- شوروا، تاودی- شکنه يا پياوه، کوولي- ته ديګي، پوڅه- خام پنير،  خيدک – پنير، سابه- سبزي، وريته- کباب…؛ توغندی- راکټ، لمبا- اَببازي، لمباځی- حوض اَببازي، الوتکه- طياره، چورلکه- طيارۀ چرخي، څرخي پول- پلِ چرخي، هوايي ډګر يا ميدان- ميدان هوايي، بهرنی وزير- وزيرِ خارجه، کورنی وزير- وزيرِ داخله، د ښوونې روزنې وزير- وزيرِ معارف…دارالامان ماڼۍ-قصرِدارالامان، ستوري ماڼۍ- قصرِ ستوری… . دلته خبره يوازې ژبنی سوچه والی نه، بلکې ور سره ورسره((فرهنګي)) سوچوالی تړلی دی، د بېلګې په توګه کله چې يو ښاري شوی پښتون بل ته بلنه ورکوي: ((نن زما د زوی سالګره ده))، مانا يې داچې دغه دود يې له دغه نامه سره له  پارسيوانو هېوادوالو څخه راپور کړی دی، نه له اَر  وسمهالي بشري تمدنه!دا دهماغه پښتانه ملا خبره شوه چې شاګرد ته يې پرله پسې ورغبرګوله: چې زه وايم((الپ))، ته مه وايه(( الپ))!په هره توګه  د تربرو  د  پيغورونو  پر وړاندې موږ ته همدا يوه لار پاتې ده چې که له  ايرانه ورته د رالېږدېدونکو نويو رغاونو په برخه کې ورسره پوره سيالي و نه شو کړای، يوه د اوړو پزه هومره خو را برابره کړو. سردړې(سرلوحې)) چې تر پرونه د ملي ترمينالوجۍ يوه برخه وه او وار له مخه پارسي او په سرحدي پښتون مېشتو سيموکې اردو-انګرېزي شوې وې، همدومره غنيمت شو چې په دواړو ژبو ومنل شوې. هسې خو په ټوليز ډول پښتو ته د ملي ترمينالوجۍ رښته يا امتياز يوازې د تاريخي مخينې له مخې نه، بلکې راوروسته وروسته په تېره د شلمې  پېړۍ له شلمو او بيا دېرشمو کلونو راهيسې د پارسۍ د بې کچې  درباري اودوتري برلاسۍ پر وړاندې د يوه لږه کي((ملي هويت)) د خوندېينې يوه لږه کۍ سکينده(جبيره)، په بله وينا، يو ملي جوړجاړی(مصلحت) وو چې پرله پسې د پارسي ژبو او نورو ورونو ژبتوکميزو استازو له خوا پرې لاسليک شوې وو او نن سبا يې تر ټولو مخکې همدغه لاس پر لستوڼي تربوران سرغړاوي ته را دانګي!هغه مهال ارواښاد استاد الفت په دغه لړکې چې کله يې د پښتوټولنې د مشر په توګه د ښوونې روزنې وزارت په لارښوونه د سردړو څانګيزه ډله ګومارله،څه ناڅه داسې شاعرانه څرګندونه کړې وه:موږ په دې خوشاله يو چې د يوه وزارت يا مغازې سردړې دې پښتو وي، بې له دې چې دا سوچ وکړو، وردننه يې يو ټکی هم چېرې ويل کېږي يا ليکل کېږي؟په هرډول، تر هغې چې په هېواد کې دا سياسي  اړودوړ او ((لاس د بريچار)) روان وي او د پښتو او پښتنو د لرغونوالي او ډېروالي نټه نه منونکي اتنولېنګويستيکي لاسوندونه له خپل لږه کيوالي بلهاروي، دغه ټولې سياسي ډلې ټپلې د ملي نومونپوهنې په تړاو هېڅ راز علمي او قانوني دک و دليل اورېدو ته چمتو نه دي. خو باور دی چې دا کنګل ژمی به تېرشي او سکاره به همداسې تورمخې پاتې وي.د ابلواکي او تنظيمواکي پېر به، نن وي که سبا، د تېرو هغو غوندې  هرو مرو را پرځي او د رښتينو چوپه خوله پرګنو له بيا واکمنېدو سره به د نورو ناپايو ناخوالو او ناورينونو په ترځ کې  ملي ترمينالوجي بيرته خپل دوديز بهير ته له نويو نويو علمي- تخنيکي  لارو رودو سره را ګډېږي!په دې توګه به مو ترهغې له تربرې ژبې سره د پښتو په رغنده ملي سيالۍکې د علمي- فرهنګي هغې د بنسټ په توګه پر ژبپوهنيزو هلوځلو راټولې وي، په دې وروسته ډول:1- د نوې ساينتيفيکي ژبپوهنې په رڼاکې له درو نيمو لسيزو راهيسې د يوې- کره ليکنۍ پښتو را نښلولی بهير په لسيزه دوو کې  تر هغه بريده  ورسوو چې پارسي ورته د دوديزې ژبپوهنې په مټ په پېړۍ دوو کې ور رسېدلې ده؛2- وييپانګيزه(لغوي) پراختيا او پرمختيا چې تر رغاونيز- پښوييز(ساختاري-دستوري) يو والي وروسته د يوې– کره ليکلارې دويم رغنده ټوک بلل کېږي، د ګړويزونواو زړويزونو (ډايلکتېزمونو او ارکاييزمونو) ترڅنګه د  نوې وييرغاونې(نيولوجېزم) چاره نوره هم پسې هراړخيزه او ګړندۍ کړو. داسې چې تر وسې وسې وسمهالې علمی، فرهنګي، تخنيکي او ان ورځني اړتياوړ وييونه او نومونې پرله پسې را ونغاړلای شي. د ساري په ډول د اوونۍ د ورځو نومونه(شنبه، يکشنبه، دوشنبه… يا د(( محصل،ګالرۍ، ارشيف …) پارسي انډولونهدانشجو، نګارستان، بايګان…) پر (پوهپال. انځورتون، خونديځ…) را واړوو. په پوځي برخه کې هم د ډېرو فرنګي، تورکي، عربي  لپاره پر پښتو انډولونو چا يوسوچ هومره نه دی کړی او يو نيم چې له امير شېرعليخانه راپاتې وو، پخپله پښتانه هم نه کاروي، لکه ((ځاو!)) چې پر انګرېزي((مارش!)) يا((وړاندې مارش!)) يې  اړولی يا ((بولۍ)) چې پرځای يې قومانده کاروي. تربرو خو(اور!) پر اَتش يا فير، (اوربند) پر اَتش بس، (تيارسئ) پر اَماده باش او داسې نور پر نورو ايراني انډولونو را اړولي، تورکي(اردو) او (قولِ اردو) پر (ارتش) او(لشکر) او نيم انګرېزي- نيم تورکي(قوماندان) پر(فرمانده). قاروانه، قشله، کاغوش، قرارګاه  او داسې نور. زموږ  له خوا رغېدلي انډولونه، لکه: بولندوی، بولندويي، بولنتون، لښکر… د هماغه خرم صاحب تر ږيرې لاندې باختر اژانس پارسي څانګه خپل هغه کاروي، خو پښتو څانګه خپل دا نه کاروي!په اداري برخه کې د تاسيساتو يا اورګانونو پرځای(( نهادونه)) او داسې  يو لړ نور پارسي نومونې خو پښتانه چارواکي هم کاروي. د کړکۍ او وينډوز پارسي انډول(پنجره)  ليکوالو هم راخپله کړې ده! د ايراني چارواکو په سر سر کې هېواد مشر احمدي نژاد پر اوسنيو پارسي نيوجېزمونو بسيا نه دی او فرمان صادروي: ((… دستګاهای اجرايی و مراکز فرهنګی بايد در ګفتار و نوشتار، به جای واژه های بيګانه از معادلهايی استفاده کنند که فرهنګستان زبان و ادب فارسي ساخته است…)). په دې لړ کې  يې اړوند ليکوال بيا ((زبان سه پاره؟: فقدان انديشۀ واحد ميان پارسی ګويان…)) يا((کو اَن زبان فاخر؟ تهاجم واژه های بيګانه، چه به روز دری افغانستان اَورده است؟…)) غوندې نارې سورې وهي!ښاغلي وزير دې له بدې بترې ته سترګې پر لار وي. نن سبا يې ګوره چې په دې او هغې پلمه ښوونځی – د بستان، لېسه – دبيرستان، دارالمعلمين عالي يا پيداګوژي دانشسرای … کړي، لويه جرګه- مجلسِ  کبير، ولسي جرګه- مجلس نماينده ګان(!)، مشرانو جرګه- مجلسِ خبره ګان …؛ لويه څارنوالي خو يې لا وار له مخه((دادستان)) کړی او ورپسې د عدليې انډول ((دادګسترۍ))، د ماليې هغه((دارايي))، د تجارت هغه((بازرګاني او … دی! 3- پر دوه ګونو(ګرامري يووالي او او لغوي پراخوالي) اَرونو سربېره د کره والي يا ليکلاريز (stylistical) اَر يا اړخ هم هېرول په کار نه دي.دا ترخه رښتيا هم بايد ومنو چې له دغه پلوه هم پښتو تر پارسۍ  څخه ډېره وروسته پاتې ده. که يوڅو ګوتشمېر ليکوال، شاعران، رسنوال او پوهان په پام کې و نه نيسو، نور ټوليز قلموال پر هماغه دود اَرومعيار هم سم لاسبری نه لري. لنډون،کېښکلتيا يا کوټلتيا يې  په هېڅ راز ليکنو کې نه ليدل کېږي، پاتې لا يو لږه کی ادبي نوښت، رنګارنګي، خوږلني او راکښون!پرځای يې هماغه يو ډوله، يو نواخته او کليشه يي ليکنې لوښه ګرځېدلې او لو ستونکي هم همداسې ورسره روږدي شوي. د بېلګې په توګه د هرخدای بښلي خبر و خواخوږي که ولسي يا ټبرنی مشر و مخور وي، که يو  پوهيال او فرهنګيال په همدې يوه غونډله پيلېږي:(په ډېره خواشينۍ مو خبر اخېستی دی چې…)!ماچې د ارواښادې معصومې عصمتي يوه کره، کوټلې او ادبي ويرنه په ((ټول افغان)) کې خپره کړه، اغلې تلوسه خان  ورباندې چليپا راکښله!!؟همداراز  ګوزارشونه،ژوند ليکونه، يونليکونه، کره کتنې، مخکتنې، سريزې، کيسې، سياسې شننې، علمي- څېړنيزې ليکنې  په کليشه يي غونډلو پيل و پای مومي!داولې؟داځکه چې ډېری پښتانه زده کړه وال، ليکوال، پوهيال…، نه يوازې پراَرومعيار ځان نه خبروي يا ناګاروي، بلکې د(ګړدودي) ګړنۍ او ليکنۍ پښتو يو لږه کی توپير هومره هم نه شي کولای. زموږ اوسنۍ کره ليکنۍ دا په هره توګه چې له امير کروړسوري تر اميرحمزه شينواري پر دوديزه((ليکنۍ- ادبي پښتو)) هم ځان نه خبروي!د دې پرځای چې  د تربرې  پارسۍ  له معياري ليکني او ادبي سبکه يو څه زده کړي او ورسرهسيالي وکړي، ګرامري سکښت يې پر پښتو راتپي، د((تا)) تر اغېز لاندې  هر چېرې((څو، ترڅو)) ليکي او د ((از)) تر اغېز لاندې(( د کابل څخه ليدنه، ملاتړ، دفاع، ستاينه، يادونه…))!د همدغې رغنده سيالۍ په موخه زموږ د (( يوې پښتو_ کره پښتو)) غورځنګ ملګرو وپتېيله، تازه رامنځته کړې((افغان پښتو اکادېمي)) په نوي نامه((پښتو فرهنګيستان)) و نوموي. په دې توګه به،  نه يوازې  د هېواد او سيمې پر کچ د تاريخي  تربورانو پر وړاندې دکمينۍ احساس پرځای د ښاڅ و غرور ولوله راژوندۍ کړو، بلکې د خپلو لنډ اندو سيمه پالو او ټبر پالو پښتنو  هغه((ما ويلي- تا ويلي)) هم شنډ او بې ارزښته  کړو چې زموږ ساينتېفيکې ژبپوهنيزې هاندو هڅې يوسري او خپلسري بولي او جنګ جګړې ته مو زړې ارواوې را سوبوي!د الکترو- انفارما تيکي رسنيو په لړ کې ((بېنوا)) هغه خو له څه ناڅه يوه کال راهيسې په دغه ناسپېڅلې پښتو ضد جنګ جګړه کې ګرد سره پر يوه مورچل اوښتې. چلوونکي يې د هماغو تش په نامه ليکوالو ليکنې ور پر ليکه کوي چې د نوې ژبپوهنې يوه ابېڅې هومره يې نه زده او يوازې يوازې يې د ارواښاد استاد حبيبي دوديزې څېړنې،  په تېره د پښتو ادبياتو لومړی ټوک ځانته لارښود ګرځولی او ټکي پر ټکي يې راکاپي کوي. ((برماڼو)) يې د ((اريک)) ژبې پرافسانه  له مسکو او المانه نيولې تر نيويارکه بيا بيا شخوند وهي او (( هارون خپل)) يې په رڼاکې د پښتو ژبې نننۍ مسألې او په ځانګړي ډول(( معياري پښتو)) رامخته کوي، بې له دې چې له ځانه وپوښتي، چېرې يې د(( ژبپوهنې)) يو نوم هومره هم اورېدلی دی. ژبنۍ ربړې(مسألې) د هغه استاد ((د نظريو په رڼاکې)) څېړل او هوارول کټ مټ دا مثال لري چې څوک را ولاړ شي او نننۍ فيزيکي ربړې يې د نظريو په رڼاکې تر ځيرنې او شننې لاندې و نيسي. اياٌ دا به د هېواد او سيمې پر کچ د استاد  ګټلي علمي – فرهنګي نوم و نښان د لوړاوي او درناوي په ګټه وي؟ د زړې او نوې ژبپوهنې تر منځ همدومره واټن پروت دی، لکه د لرغوني يوناني او اوسني طب تر منځ. د داسې پېښاووانو لنډ اندي او تنګ ليدي په دې کې ده چې زړه متنپوهنه او نوې سانتيفيکه ژبپوهنه سره توپيرولای نه شي او پر هغو ګردو اَرونو او موازينو يې ځانونه ناګاروي  چې دا پېنځه دېرش کاله د غورځنګ له خوا وخت پر وخت خپاره شوي او تازه بېلګه يې ((پښتو ليکلارښود)) او بيا يې په سر سر کې  هغه چلندلار(( پروسيجر))  دی چې د هماغه علامه استاد په مشرۍ پر 1355ل. کال د اړوندې غونډې ګردو ګډونوالو لاسليک کړی دی. ښاغلی ((خپل))سوچ کوي چې ژبپوهنه هم د تاريخ ليکنې، تذکره ليکنې، متن څېړنې، اخځ  ليکنې (بېليوګرافۍ)، ژورنالېزم … غوندې يو اماتوري کار دی او په دې توګه به يې  د قلم را اخېسې  توره د نورو، په تېره  د ډاکتر پالوال تر هغې چې څه ناڅه  د نوې ژبپوهنې داوه ګير هم دی، ښه ترا غوڅه وکړای شي!نه يوازې د نوي څېړندود(مېتادولوجۍ)، بلکې د زړې دوديزې هغې له مخې د يوه تېز پر وړاندې   يو انتي تېز او ورپسې سېنتېز هله رښتياينه موندلای شي چې هغه په غوڅه توګه ناسم زباد کاندې. حال داچې دغه ښاغلي هغه تېز تش تر کتنې هم نه تېروي او د مخينيو اشرارو او د ځايناستو طالبانو د توغنديو غوندې هسې هوايي غونډاري راولي!!؟وړاندې د يو موټي پرمختللې افغان ولس او  يوې- کره ليکنۍ پښتو د رښتياينې پر لور!                                                پوهاند دوکتور مجاوراحمد زيار                                                 د پښتو فرهنګيستان

دافغانستان د اطلاعاتو او کولتور وزارت  ويلي دي چې د بودا د مجسمو بيا جوړول دروند کار دى او دا نړيوال هوډ ته اړتيا لري .

ددغه وزارت مرستيال دين محمد مبارز راشدي وويل چې په مسلکي ډول  د بودا د پاتې شونو بيا جوړول خورا سخت کار دى او افغان دولت ددې سم لاسي ددې وس نلري.

د هغو مجسمو ويجاړول چې د زرگونو کلونو راهيسې ولاړې وې اسانه کار نه وو او طالبانو د څو ورځو په لړ کې  د ډول ډول شوبلو او هاونونو په کارولو سره  ويجاړې کړې.

د بودا  دا دوه  لوې مجسمې  دلومړۍ او دريمې  زيږديزې پيړۍ ترمنځ دکوشانيانو د امپراتورۍ  پر وخت  په باميان کې جوړې شوې .

د کوشانيانو کورنۍ د بودايي مذهب لاروۍ وه ،دوى  مخکښ مجسمه جوړونکي   دبودا د مجسمو د انځورولو او جوړولو لپاره وگمارل.

دبودادغه مجسمې په نړۍ کې د هغه د لوړو او لويو مجسمو په توگه پيژندل کيدلې 

دا مجسمې  دباميان د تاريخي غونډيو  دسمڅوترمنځ جوړې شوي وې چې يوه يې ښځينه  او بله يې د نارينه وه.

 دښځينه مجسمې لوړوالى ٣٥ متره اود نارينه هغې لوړوالى ٥٣ مترو ته رسيده.

ښځينه مجسمه دشمامې او نارينه مجسمه دسلسال په نامه ياديدله.

هغه کوچنۍ  خونې ياسمڅې چې له دغو مجسمو راتاوو شوي دي  دبواديي ښځو او نارينه وو څيرې په کې  په رنگين ډول  انځور شوي دي.

په بيلا بيلو بڼو کې دغو انځورونو د بودا مجسمو ته ځانگړې ښکلا بښلې وه .

دې مجسمو بودا ولاړ ښوده په داسې حال کې چې د بودا ډيرې نورې مجسمې د ناستې يا ملاستې په حالت کې هغه ښيي.

دبودا دهغو مجسمو په اړه چې د ناستې په حالت کې دي ويل کيږي چې بودا دتفکر او تخيل په حال کې ښيي او د باميان مجسمو بودا د عمل په حال کې ښوده .

دا مجسمې له هغو لارو سره تړل شوې وې چې شاوخوا يې  بيلابيلو کوچنيو خونو ته چې اوس د تاريخي سمڅو په توگه پيژندل شوي دي غځيدلي دي.

ددغو خونو شمير چې له سلگونو څخه هم اووړي ، بودايي راهبانو په کې زده کړې او لمانځنې کولې .

له ليرې او نژدې هيوادونو څخه بودايي راهبان راتلل او دغلته يې پر مذهبي ويناوو او روزنو لاس پورې کاوو .

دا خونې په ځانگړي ډول دباميان د غونډيو په منځ کې کيندل شوي دي او د ډيرو خونو چتونه يې پر انځورونو ښکلي شوي دي .

 د وروستيو نړيوالو څيړنو له مخې د باميان په همدې سمڅو کې  دانځورونو لپاره  روغني رنگ کارول شوى وو  او څيړنو ٤٦ خونې  د هنري ارزښتونو د- درلودونکو په توگه  په زبات کړې . 

(ديوې پښتو- کره پښتو)

پوهاند مجاور احمد زيار

اکسفورډ

 د اوونۍ د ورځو نومونه

شنبه                                        پيلنۍ

يکشنبه                                  يونۍ

دوشنبه                                   دونۍ

سه شنبه                                 منځنۍ

چهارشنبه                              څلنۍ

پنجشنبه                                پېنځنۍ

جمعه(اَدينه)                           اوونۍ يا ادينه

                                                                                 پوهاند دوکتورم.ا. زيار

                                                                              اکسفورډ       

ښاغلي او قاروړي اجمل نور ته،

                                  پکه، دا دې لاسپکه!

                   زه دې مړی ژاړم، ته مې په خولې پورې خاندې؟

- ستا زما له سياسي اندتوګې سره څه، زه دې مړی ژاړم، ته مې په خولې پورې خاندې. ما ستا ژبه د نوې ساينتيفيکي ژبپوهنې د هېواد، سيمې او نړۍ پر کچ د سيالۍ جوګه کړې او  لا لګيا يم،

 په همداسې يوه علمي درسته او سياسي مبارزه له تاريخي تاړاکګرو همستا پښتني – افغاني تاريخي، فرهنګي او سياسي نوم و نښان او وکر (هويت) راژغورم!

- ستا پر اند بايد پېنځوس ميليونه پښتانه، يايې دوه- درې زره ليکوال او پوهان له يوه سره ښيلاسي(مجاهد، طالب، افغان ملت…) او بيا امريکاپلوي اوسي او يو

يوازېني انتقادي چپی دې له چپي ادبياتو سره پکې نه وي؟ ځکه د نړۍ پرکچ((چپی)) له((مترقي)) سره هممانيز کارول کېږي او ليکنې او پنځونې يې هم((مترقي)) بلل کېږي،

 په دې توګه ستا، نه پر پښتنو مترقي انسان لورېږي او نه پر پښتو مترقي ادبيات او داسيالي هم تروخت مخکې يا کورټه خلقي او پرچمي لوبه انګېرې!

 ښاغلي افق چې تر ارواښاد نوميالي راوروسته يې د يوه رښتيني هومانېست چپي پېښې کولې،

 د ملا دادله په خواخوږۍ  د کلونو روژه په املوکو ماته کړه. د دغه ملا يا بيت اله، ملا فضل اله غوندې طالبي جلادانو تر سروري،

 مزاري، مسعود او… هم ور تېره کړې ده او ورسره خواخوږي که رياکارانه هم اوسي، د اړوندو بلهاريانو او کورنيو له سپکاوي او رواني ځور پرته بله مانا نه لري!

کاشکې ته ښاغلی قاروړی مې له دې هم خبروای چې زه  له اَره د هماغه هوسااو بسياهېواد((سويس)) د شپږکلنو زده کړو په اوږدوکې (يورو سوسيالېست)  پاتې شوي وم او هېواد ته تر ستنېدو کال دوه وروسته شوروي پلوي(ا.خ. د.) ګوند غړيتوب ته اړوتی وم او بيا ځنې د بيرته راوتنې تر مهاله دګوند دننه اپوزيسوني وياړ هم را په برخه وو.

اوسني((اَينده غورځنګ)) ته مې هم وار له مخه ګواښنه کړې چې که له خپلې ټاکلې ((انتقادي – سوسيالېستي)) تګلارې بېلارې شو اوياپکې کوم امينی، کارملی… يا اوغانستانی راګډ شو او يايې هم داوسني((جهادي ـ  اېمپيريالېستي)) دولت په ټولټاکنو او په دې سره په واک و ځواک کې ورګډ شو، هماغسې به ځنې وځم، لکه له خلق و پرچمه چې راوتی وم!

تا او ستاغوندې لنډاندو پښتنو په همدې بايللې چې د لږه کيو هېوادوالو د توراوو او تورونو ، پيغورونو، سپکاويو او ورسره ورسره د پوهې او منطق يوه سلمه لاڅه، چې زرمه هومره هم ورغبرګولای نه شئ.

او زه يې چې د يوه يوازېني اتنو- لېنګوېست په توګه د هسې ماويلو تاويلو پرځای  له نټه نه منونکو ساينتيفيکو دکونو دليلونو سره مخې ته ولاړيم،  زغملای مې نه شئ!

د هماغې خپلې چپي رسنۍ(www.ayenda.org) له لارې يې زما خپرې کړې پارسي ليکنې له دا يوه کال راهيسې و نه شوې راننګولای.

يوازې چېرې د بېطارۍ يوه ډاکتر ((رويين)) چې خپل بلغاريا يې استادان يې((هيرويين)) بولي، يو هسې تش په نامه ځواب د شورای نظار له تورمه را غبرګ کړ چې د استاد سنا(سويس) په ګډون يې يوه دوست هم راته د بيا غبرګون سلا را نه کړه.

په پای کې يې پيام راديو زنان راڅخه د مرکې غوښتنه وکړه او ما بياهم د پښتو دباختريوالي (شمالختيزوالي) اود دري د پارسيوالي (سوېل لويديزوالي) تاريخي- جغرافيايي فونولوجيک فارمول ور مخ ته کړ.

 په بيا بيا غبرګون کې محی الدين مهدي په يوه اوږده پړ پړه کې دسره کوتل، رباطک او نورو لاسوندونو په تړاو د اََريانپوهانو د پرېکړو او پايلو پر وړاندې دا اپلتې رامخته کړې:

((…موقعيت اين زبان را هم از نظر جغرافيايی و هم از نظر زبانشناسی در ميان زبانهای پشتو و پاميری(چون يدغو و مونجانی)… تعين کردند…))

- له اړ پېچو(ضدونقيضو) ببولالو د مهدي او نورو خوراساني خېلو موخه دا ده چې د نوي رابرسېره شوي کوشاني ډبرليک د ژباړونکي او شنونکي سيمس ويليمز(لندن) په ګډون تر ماپورې ټول اَريانپوهان ولې پارسي له باختري (– ساکي) ډلې وباسي او  په پارس پورې يې تړي، پارسي په هره توګه، خو ((پارسي دري!)) چې له ابن مقفع تر حبيبي پورې دومره  پوهانو  باختري بللې، له پارس او ايراني پارسي سره يې تړل يو نارواکاردی!

کټ مټ لکه چې وايي: جبراييل غلط شوی او نعوذ بالله د حضرت علی(رض) پرځای يې پر حضرت محمد(ص) وحې راوړې ده!

 يدغه او مونجي د پاميري ژبو دننه دننه له پښتو سره دومره نژدېوالی لري، لکه وڼېڅي چې د پښتو دوه زرکلن زوړ ګړدود زباد شوی دی او دويم ورته لاسوند يې د ساکي ګورنر د جېلم د نندانې ډبرليک دی.

 استاد علامه حبيبي دپښتو د دغه ټولو نويو ژبپوهنيزو شننو او اېتمو_ فونولوجيکي اَرونو او فارمولونو پرځای د پارسي دري ليکوالو او تاريخوالو په څېر له ژبنيو سکالوو سره متنپوهنيز – تاريخي  چلند کاوه. له همدې ګوټپېر(زاويې) يې هخامنشي پارسي بېستون ډبر ليک پښتو، او منځنۍ ساکي((باختري)) – مادر زبان دري انګېرله!

ما بېنوا اوبپاڼې  ته همدغه خبرې ور برېښليک کړې وې چې ((ماڼو)) او ((هارون)) په رښتينه مانا د هغه استاد درناوی نه، بلکې سپکاوی کوي. هغه د    1975کال په نړيوال پښتو سېمينار کې د استاد مورګنستيرن د دې خبرې په تړاو ((موږ د نوې او تاريخي- مقايسي ژبپوهنې دا يو پښتون در وروزه!))،

د نورو دوديزو ژبپوهانو برخلاف په ټوله علمي- اخلاقي مېړانه دا منښته وکړه: (( موږ تر خپلې وسې تر دې ځايه را ورسوله، نور نوی اکادېميک پښت پوه سه او نوې ژبپوهنه!)). بياهم همدغه ترګردو لوی او ځواکمن استاد وو چې د يوې- کره پښتو پروسيجر يې تر نورو مخکې را لاسليک کړ او مولانا خادم له لاسليک سره سره موږ ټولو مشرانو کشرانوپسې راواخېسته،

هغه هم په اړونده غونډه کې د دوو وييکو((چې- چه)) او ((کې- کښې)) پر وړاندې چې له لاسليکړي پروسيجر سره سم ړومبنۍ بڼې کره وګڼل شوې!

 افغانستاني ليکوال دلوی استاد له نامه سره دسره کوتل  په تړاو ((پرو فسور)) او د پټې خزانې او نوروپښتو اوپارسي ليکنو څېړنو په تړاو ((فاشيست)) ملګری کوي!

ماد هېواد دننه او دباندې په ډېرو غونډو او ليکنو کې د دغو بې وطنو فاشېستانو پر وړاندې تل دفاع کړې او د ژوند په وروستيو شپو ورځو کې چې د يوه لړ دردونو د درملنې لپاره يې امريکا ته د تګ تکل لاره،

 هغه مهال ما د اطلاعاتو او کولتور له وزير مجيد سربلند سره په ډېر دک و دليل سر خوږ  کړ چې استاد ته پاسپورت او ويزه برابر کړي، ځکه د سلاکار په توګه يې ورباندې رسمي حق درلود چې لا لګښت يې هم پر غاړه واخلي، خو هغه دا پلمه رامخته کړه چې ګوندې دی به هم لکه استاد بېنوا هلته پناه واخلي او له دې کبله يې پرکارمل يا کشتمندمنلای نه شوه!

دا جلا خبره ده چې دوديزه ژبپوهنه مې ورسره نه ده منلې او لکه چې وويل شول، هغه پخپله  د دې منښته کړې وه. نور اثاريې په تېره متنپوهنيز او تاريخي هغه مې، نه يوازې  له څومره ييز، بلکې له څرنګيز پلوه هم لوړ ارزولي او ستايلي دي. هرګوره، په ((پښتو او پښتانه د ژ بپوهنې په رڼاکې)) مې بيا هم يوازې  له اتنو لېنګويستيکي پلوه د نورو(کهزاد، فرهنګ، صديقي…) په لړ کې اړوندې تاريخي شننې څرګندونې ور ننګولې دي!

- زه خو د خپل لوړترين زده کړيز لاسوند او پوهنيز- څېړنيز رېکارډ له مخې د هېواد اوسيمې پر کچ خپل سيال نه وينم، که تا را پيدا کړای شو، تر راتپلو تورونو او سپکو ستغو در تېر يم، که نه بيرته به يې له يوې بخښنې سره اخلې!

زه پر هماغه مهال(1972 جنورۍ) پر نړيوال علمي کچ  اکادېمک او اکا دېمېسن شوی يم او د پښتو د سرڅڼې او برخليک ټاکنې څانګيز- پوهنيز واک(صلاحيت) يې راکړی دی چې په ژبپوهنه او بيااَريانپوهنه او توکمپوهنه کې مې لوړترين لاسوند (ډيفل ډاګتر ډيګري) ترلاسه کړه، تش په نامه اکا دېمېسنۍ يا يې کانديدۍ روسانو پر هغو افغانانو لورولې چې ګړ سره اکادېميک نه ول او ورسره يې څارګري تړاو درلود؛ او استاد رشاد يې د يوه اغېزناک(متنفذ) مخالف په توګه راخپلاوه!

  په دغه لړ کې يې د استاد الهام غوندې د دوو ګونو ژبو پوهانداو پياوړي  ليکوال يا د کبير رنجبر په څېر رښتيني ((دوکتور نووک)) يې ځکه کانديد اکادېمېسن کړل چې ((نالايق)) ته((نالايق)) برېښېدل!

بياهم، که زما دخولې خبرې درته هسې ساټې باټې ښکاري اوهمدلته په بهر کې اوسې، دومره ستونزه خو پر ځان وګاله چې د کوربه هېواد د ختيځپوهنې له کومې څانګې يا څانګواله وپوښتې چې زيار رښتيا تراوسه د افغانستان لومړنی او يوازېنی اکادېميک اَريانپوهاند او پښتو پوهاند دی.

له نژدې نيمې پېړۍ راهيسې يې لومړنی اکادېميک ګرامر، وييپوهنه، ليکلار، پښتوبدلمېچ(عروض)، ژبتوکميز تاريخ(پښتو او پښتانه د ژبپوهنې په رڼاکې)، له درو زرو زياتې ليکنې او له اسلام کلا تر اسلام اباده ګرد پښتو ګړدودونه کښلي او راچاڼلي او له دې ټولو کارونو سره سره يې د ((يوې- کره ليکنۍ پښتو)) او ازاد پښتو شعر غبرګ غورځنګونه تر دې مهاله را رسولي دي؟

کاشکې تا د خپل پلار نيکه پښتو ګړدود تر څنګه  ((يوه-کره ليکلار)) هم دومره زده کړی وای، لکه د لومړي ټولګي يو  پارسيوان شاګرد چې د (مه خاد رفتم) تر څنګه (من خواهم رفت)  هم زده کوي، حال داچې ته تر څنګه د معياري((زرغونه راغله)) پرځای درته پلرنی يا سيمه ييز ګړدود((زرغونه راغلل)) کاڼي کرښه ښکاري!

 انګرېزي، فرانسي، جرمني… هغه خو درته دکافرو ژبې برېښي چې تر پوهنتونه يې کره بڼې زده کوي او ترنورو څانګيزو زده کړو يې بايد سختې ازموينې تېرې کاندې!

اوغانستانيان د هغو ټولو فاشېستي- سېکتارېستي انګروزو ترڅنګه بيا څه ناڅه علمي او منطقي دک و دليل هم وړاندې کوي، لکه په خراسان زمين تارنما(اوبپاڼه) کې:

پشتون ها هنوز از قبيله سالاری، زايي هاو خيل ها به يک قوم واحدی ارتقأ نيافته و زبان شان هم از ګويش های بی شماری به يک زبان واحد معياری و نوشتاری تکامل نه کرده و در عين حال  از جهت اصطلاحات جديد علمي، تخنيکي، سياسي و فرهنګي امروزي  يک زبان فقير و محلي بوده و به هيچ رو با پارسي همسري کرده نميتواند.

 در مقابل ديګر باشنده ګان به اقوام و مليت ها ياد ميګردند. به همين دلايل انکار ناپذير سطح تکامل اجتماعی اينان به مراتب بالاتر از پشتونها بوده و پروسۀ ((ملت شدن)) شان سريعتر و سهلتر ميباشد… .

له دې څخه دا پايله اخلي چې:

(1)افغانستان بايد پر هماغه پخواني نامه(( خراسان)) واړول شي او(2) پارسی دری دې يوازېنۍ رسمي ژبه شي!

ته او نور ورته لنډپاري او زاړه پالي پښتانه لا تراوسه  ددغو دواړو بهيرونو د چټکولو هڅې بياهم تروخت مخکې او ياګرد سره نا اړينې او بې سروبوله بولئ او داسوچ نه کوئ چې دا څو پېړييز وروسته پاتوالی له يوه پرله غښتي علمي- فرهنګي  غورځنګ پرته ناشونی دی،بلکې همدغه مخبنايي غور ځنګ مو بېخبنايي ټولنوټيز(اجتماعي- اقتصادي) بشپړتيايي بهير را چټکوي او په دې لړ کې مو د لږه کيوله اوسنيو ملنډو، پيغورونو او ننګونو راژغوري؟

هو، زه په همدې موخه له بېشمېرو سيم ييزو او ټبريزو ګړدودونو څخه د ((يوې-کره ليکنۍ پښتو)) د رامنځته کولو لپاره څانګيز(ژبپوهنيز) غورځنګ او ورسره ورسره هممال له بې شمېرو خېلونو او زييونو څخه د يوه يوازېني پښتني ټبر(قوم) او بيا له نورو افغاني  ټبرونو سره په ګډه د يوه يوازېني ((ملت)) د رغاونې لپاره علمي- سياسي هاند و هڅې يا مبارزه پر مخ وړم!

زه به د ژوند له پلوه بوډايم خو په دې وياړ چې د ړومبني اکادېميک پښت سرلاری يم، نو ځان د اند له پلوه تر تاسې کم زده کړو او زوړ اندو ځوانانو ځوان ننګېرم او ورسره ورسره مې دکار متره هم راتاندېږي او ځوانېږي!

له همدې لامله په دې چورت نه خټه کوم چې ته، سنځرخېل، هارون خېل او نور يو شمېر راسره ناباندې ياست او مرګ مې غواړئ، هغه هم تر ټولو له مخه په دې تور چې په اساسي قانون((ګرامر)) او ورسره تړلي ((ليکلارښود)) کې مې ګوندې ستاسې او په تېره سوېل- لويديزه(کندهاري)) ګړدودي ډله له ياده کښلې او يا په دې ګناه چې، ولې مې ګړ سره  د پالوال  د بې سروبوله ((معياري پښتو)) اوبيا د دوديزو اوتو بوتو په لاروۍ پرهمدا يوه ډله بسنه نه ده کړې؟

  خو ستاسې زرګونه برابر نور ډېری پښتانه راته زړه غټاوی راکوي او د پښتو د پاتې ژبپو هنيزو کارونو د بشپړونې لپاره راته د ژوند د اوږدېدو په پار د ستر خوشال دا دعا را لوروي:                                                 خدايه هومره مهلت ورکړې په دنياکې                                                                        چې کاږه کارونه سم کاندې خوشال!بياهم خپله پښتني – افغاني مينه در ډالۍ کوم! ستا او ګردو لروبرو پښتنو خواخوږی  زيار